Britaniya hamilə nişanlısını kuryer kimi istifadə edib El Al təyyarəsini partlatmağa cəhd edən kişini necə azad etdi

Bu həftə Britaniya məhkəməsinin İordaniya vətəndaşı Nezar Hindawini təxminən 370 nəfəri daşıyan El Al təyyarəsini partlatmağa cəhdə görə təqsirli bilməsindən 40 il ötür. O, 45 il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi; bu, o vaxt Britaniya məhkəmələrinin çıxardığı ən uzun müddətli, müəyyən cəza idi. Britaniya hökumətinin Hindawinin cəzasının tam başa çatmasına 18 il qalmış, 2013-cü ildə heç bir lisenziya şərti olmadan, nəzarətsiz, rəsmi açıqlama verilmədən azadlığa buraxıldığını təsdiqləməsi olmasaydı, ildönümü yəqin ki, diqqətdən kənarda qalacaqdı. Həmin vaxt şərti azadetmə ilə bağlı xırda bir qeyd olsa da, bu iş bir daha göstərir ki, başlıqlar səngiyəndən sonra Britaniya terrorçularla necə davranır: nazir qərarı ilə yox, qaranlığa bürünmüş prosedurla.

1986-cı il aprelin 17-də Hitrouda El Al-ın təhlükəsizlik əməkdaşları altı aylıq hamilə olan irlandiyalı otel xidmətçisi Ann-Marie Murphy-ni saxladılar; qadın Hindawi ilə evlənmək üçün Tel-Əvivə uçduğunu düşünürdü. Onun çantası hava limanının rentgen yoxlamasından keçmişdi. Çantanın ağırlığından narahat olan El Al əməkdaşı onu yenidən açdı və saxta panelin arxasında təxminən üç funt Semtex tapdı; partlayıcı uçuşun təxminən beşinci saatında işə düşməsi üçün kalkulyator-detonatora qoşulmuşdu. Murphy məhkəmədə dedi ki, çantanı Hindawi özü yığıb, batareyanı isə hava limanına gedən taksidə yerləşdirib.

Ali Məhkəmə Hindawini Suriya hökumətinin agenti kimi hərəkət etməkdə təsvir etdi və 1986-cı il oktyabrın 24-də, ona hökm oxunan gün Britaniya Suriya ilə diplomatik münasibətləri kəsdi. Onu ittiham edən Roy Amlot KC mənə dedi: “Mən çoxlu şər qatillər və ya qatil olmağa cəhd edənlər barədə ittiham irəli sürmüşəm, amma məncə, ən pisi o idi”. O, 45 ili “düzgün hökm” adlandırdı və bildirdi ki, bu “bu gün də eyni olardı və ya ömürlük həbs cəzası ola bilərdi”.

Bu hekayədə mənim də payım var. Bomba tapılmamışdan bir neçə gün əvvəl mən Hindawi ailəsinin Earl’s Court-dakı mənzilində bazar günü naharında olmuşdum; sevgilim orada au pair kimi işləyirdi. Nezar nəzakətli, yumşaq danışan, az qala utancaq idi və məni jurnalist olmağın yolları barədə sorğu-suala tuturdu. O vaxtdan bu əhvalat məni rahat buraxmır.

Hər iki partiyanın nazirləri onu həbsxanada saxlamaq üçün mübarizə apardılar. Apellyasiya Məhkəməsi hökmdən şikayət üçün icazə verməkdən imtina etmişdi; baş hakim lord Lane cinayəti “təsəvvür edilə biləcək ən iyrənc və ən dəhşətli cinayət” adlandırdı. Hindawi 2001-ci ilin aprelində şərti azadlığa buraxılmaya uyğun sayıldı, lakin 2000-ci ilin noyabrında çıxarılmış və heç vaxt şikayət edilməmiş deportasiya qərarına məruz qaldığı üçün onun işinə Şərti Azadetmə Şurası yox, Dövlət Katibi baxdı və hər dəfə azadlığa buraxılmasından imtina etdi. 2009-cu ildə Şərti Azadetmə Şurası onun azad edilməsini və İordaniyaya deportasiyasını tövsiyə etdi. Ədliyyə naziri Jack Straw tövsiyəni rədd etdi, onun varisi Ken Clarke isə bu imtinanın arxasında dayandı.

Sonra qanun dəyişdi. 2010-cu il avqustun 2-dən etibarən 2009-cu il “Koronerlər və Ədliyyə” Aktı Şərti Azadetmə Şurasının qərarlarını ədliyyə naziri üçün məcburi etdi. Sonrakı illərdə Şura panelləri azadlığa buraxılmadan imtina etdi, 2012-ci ilin dekabrında isə növbəti mübahisə Ali Məhkəməyə çatdı və məhkəmə müəyyən etdi ki, Şura onun geri qaytarılması halında İordaniya hakimiyyətinin necə reaksiya verəcəyini nəzərə almayıb. Şura azadlığa buraxılmanı təsdiqlədi və Hindawi 2013-cü ildə heç bir lisenziya şərti olmadan həbsxananı tərk etdi, bunu Daxili İşlər Nazirliyi təsdiqləyir.

Tarixlərdən daha çox, mənzərənin özü əhəmiyyətlidir. Nazirlər illər boyu Hindawini həbsxanada saxlamağa çalışdılar və uduzdular: əvvəlcə məhkəmədə, sonra qanunvericiliklə. Səlahiyyət Şərti Azadetmə Şurasına keçəndən sonra vəziyyət dəyişdi. Qanun Parlamentin nəzərdə tutduğu kimi işlədi. Qanunun tələb etmədiyi isə ictimaiyyətə hər hansı izahat verilməsi idi.

Sükut məhz buradan başlayır. Mən Ədliyyə Nazirliyindən Hindawinin nə vaxt azad edildiyini soruşdum; nazirlik bunun Daxili İşlər Nazirliyinin səlahiyyətində olduğunu bildirdi. Daxili İşlər Nazirliyi isə ayrı-ayrı işlərə dair şərh vermədiyini açıqladı. Milli Arxiv Kral Prokurorluq Xidməti ilə məsləhətləşərək ittiham materiallarına (DPP 2/9898 sənədi) dair məlumat azadlığı sorğumu rədd etdi; əsas kimi 38(1)(b) bəndindəki təhlükəsizlik istisnasını və 40(2) bəndindəki şəxsi məlumatlar istisnasını göstərdi və şahidlərə qarşı qisas riski barədə xəbərdarlıq etdi. İttiham materialları 2069-cu və 2071-ci illərədək bağlıdır.

Daxili İşlər Nazirliyi yalnız mən hüquqi məsləhət aldığımı, ittiham materiallarının açıqlanmamasının azad edilmə ilini və ya lisenziya şərtlərini bildirməyə mane olmadığını deyəndən sonra cavab verdi. Nazirlik sonra təsdiqlədi ki, Hindawi 2013-cü ildə, heç bir şərt olmadan azad edilib. Nazirlik onun deportasiya qərarına əsasən İordaniyaya göndərilib-göndərilmədiyini və nə vaxt göndərildiyini deməkdən imtina etdi. Görünür, qurum sənədlə fakt arasındakı fərqi yaxşı anlayır.

Məlumat Azadlığı Uğrunda Kampaniyanın direktoru Maurice Frankel açıq danışdı. O mənə dedi ki, bir adamın harada olduğuna dair sorğu, demək olar, mütləq şəkildə şəxsi məlumatlar istisnasına görə rədd ediləcək və sui-qəsdin xarakterini nəzərə alsaq, “ola bilsin ki, onun özü də risk altındadır”, bu da təhlükəsizlik istisnasını işə salar. O əlavə etdi ki, təhlükəsizlik və kəşfiyyat xidmətləri məlumat azadlığı sorğularının əhatəsindən kənardadır və onlardan əldə edilən materiallar istisna sayılır: “Bu sahələrdə məxfilik sistemin özünə hopdurulub”.

Arxivin şahidlərə görə narahatlığı real ola bilər, amma bu, bombanı tapmış iki El Al əməkdaşının 2021-ci ildə İsrailin 13-cü kanalına verdikləri müsahibədə özlərini tanıtması fonunda qəribə görünür.

Üç sual cavabsız qalır: Hindawinin azad edilməsinin vaxtını kim müəyyənləşdirib, dövlət dəstəkli terrorda məhkum edilmiş adam niyə heç bir lisenziya şərti olmadan həbsxananı tərk edib və o, Britaniyanı tərk edibsə, nə vaxt edib. Bu suallar dövlətin artıq saxlaya bilmədiyi terrorçularla necə davrandığının mahiyyətinə toxunur. Hökumət cavabları vermədikdə ictimaiyyət onları qiymətləndirə bilməz.