Yunanıstanın Misir dilemması

Misir Yunanıstanın Şərqi Aralıq dənizində ən mühüm tərəfdaşlarından birinə çevrilib. Afina dəniz sərhədləri, enerji, Liviya, miqrasiya və regional təhlükəsizlik məsələlərində Qahirə ilə əməkdaşlığa arxalanır. Ancaq bu asılılıq Misirlə fikir ayrılıqlarını idarə etməyi çətinləşdirir. Sinaydakı Müqəddəs Yekaterina monastırının statusu ilə bağlı davam edən mübahisə bunun səbəbini göstərir.

Yunanıstan monastırın mülkiyyətini və institusional hüquqlarını qorumaq istəyir, amma bu məsələnin daha geniş strateji maraqlara xidmət edən münasibətlərə xələl gətirməsinə də yol vermək niyyətində deyil. 2026-cı il sentyabrın 8-də baş nazir Kiriakos Mitsotakis El-Alameyndə Misir prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisi ilə görüşəndə məsələ hələ də açıq qalırdı. Görüşdən sonra Kipr prezidenti Nikos Xristodulidesin iştirakı ilə keçirilən üçtərəfli sammit Misiri Afina üçün önəmli edən bir çox sahələrdə əməkdaşlığın davam etdiyini bir daha təsdiqlədi.

Müqəddəs Yekaterina monastırı Yunanıstanın bu münasibətləri necə idarə etdiyinin sınağına çevrilib. Misir məhkəməsinin 2025-ci il mayın 28-də çıxardığı qərar Yunanıstanda monastırın mülkiyyət hüquqları və hüquqi statusu ilə bağlı narahatlıq doğurdu. Bundan sonra Afina və Qahirə razılaşma əldə etməyə çalışıb, danışıqlar yay boyu davam edib. Mitsotakis El-Alameyndə məsələni Sisi ilə yenidən qaldırdı.

Həmin gün Misirin Avropa İttifaqı yanında səfiri Əhməd Əbu Zeyd (Ahmed Abu Zeid) öz təşəbbüsü ilə Brüsseldə Avropa Parlamentinin yunan deputatı Nikolas Faranturis (Nikolas Farantouris) ilə görüşdü. Faranturis monastırın statusu və institusional hüquqlarının qorunmasını tələb etməklə yanaşı, məsələnin Yunanıstanla Misir arasındakı strateji münasibətləri zəiflətmədən həll edilməli olduğunu vurğuladı.

Afinanın mübahisəyə yanaşması daha geniş bir məhdudiyyəti əks etdirir. Yunanıstan monastırın hüquqlarını təmin etməkdə maraqlıdır, lakin Qahirə ilə qarşıdurma daha böyük strateji çəkiyə malik məsələlər üzrə əməkdaşlığa təsir göstərə bilər.

Dəniz sərhədləri də həmin məsələlərdən biridir. Yunanıstan və Misir 2020-ci ildə müstəsna iqtisadi zonalarını qismən delimitasiya ediblər. Bu razılaşma Afinanın Türkiyənin 2019-cu ildə Liviya ilə bağladığı sazişin formalaşdırdığı dəniz iddialarına etiraz etdiyi bir vaxtda Yunanıstanın mövqeyini gücləndirdi. El-Alameyndə Yunanıstan, Misir və Kipr dəniz delimitasiyasının beynəlxalq hüquqa və BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasına uyğun aparılmasını yenidən dəstəklədi.

Enerji isə münasibətləri daha da ön plana çıxarıb. Planlaşdırılan GREGY interkonnektoru Misirdə istehsal olunan elektrik enerjisini Yunanıstana və Avropa bazarlarına ötürəcək. Misir həmçinin Kiprdən gələn təbii qazı Avropaya ixrac üçün emal edə bilər. Bu layihələr Afina, Qahirə və Nikosiyaya əməkdaşlığı davam etdirmək üçün praktik əsaslar verir və Misirin Avropanın enerji şəbəkəsindəki rolunu gücləndirə bilər.

Liviya da Afinanın Qahirəni yaxın saxlamaq üçün əlavə səbəbidir. Türkiyə orada hərbi və siyasi mövcudluğunu qoruyur və Tripoli ilə 2019-cu ildə bağladığı dəniz sazişini müdafiə etməkdə davam edir. Misirin Liviyada öz təhlükəsizlik maraqları var və orada xeyli nüfuza malikdir. Buna görə də Yunanıstan dəniz maraqlarını qorumağa və Liviya ilə öz dialoqunu inkişaf etdirməyə çalışarkən Qahirə ilə mütəmadi koordinasiyaya ehtiyac duyur.

Türkiyənin Misirlə münasibətlərinin yaxşılaşması bu hesablamaya əlavə amildir. Qahirə və Ankara illərlə davam edən rəqabətdən sonra diplomatik münasibətləri bərpa edib və əməkdaşlığı genişləndirib. Misir Yunanıstanla tərəfdaşlığından əl çəkməyib və El-Alameyn sammiti mühüm uzlaşma sahələrinin qaldığını göstərdi. Amma Afina artıq Misirlə Türkiyə arasındakı gərginliyin avtomatik şəkildə Yunanıstanın xeyrinə işləyəcəyini fərz edə bilməz.

Miqrasiya və Avropa İttifaqı ilə münasibətlər tərəfdaşlığa daha bir ölçü əlavə edir. Yunanıstan və Kipr Avropanın Misirlə daha sıx təmasını dəstəkləyib, Qahirə isə Avropaya doğru miqrasiya marşrutlarının idarə olunmasında mühüm rol oynayır. Nəticədə Afina Misirlə həm ikitərəfli tərəfdaş kimi, həm də daha geniş Avropa siyasətinin bir hissəsi kimi işləyir.

Vaşinqton üçün mübahisənin Şərqi Aralıq dənizindəki münasibətləri poza bilməsi əhəmiyyət daşıyır. Yunanıstan, Misir və Kipr Avropanı, Şimali Afrikanı və Yaxın Şərqi birləşdirən bir bölgədə enerji, dəniz təhlükəsizliyi və regional sabitlik məsələlərində əməkdaşlıq edir.

El-Alameyn sammiti göstərdi ki, nə Yunanıstan, nə də Misir monastır mübahisəsinin münasibətlərini müəyyən etməsini istəmir. Ancaq Afina üçün Müqəddəs Yekaterina monastırı əvəzsiz tərəfdaşlığın daha çətin tərəfini üzə çıxarır. Misirin əhəmiyyəti Yunanıstana münasibətləri qorumaq üçün güclü səbəblər verir, amma eyni zamanda maraqlar ayrıldıqda Afinanın nə qədər sərbəst reaksiya verə biləcəyini məhdudlaşdırır. Yunanıstanın maraqlarını müdafiə edərkən bu gərginliyi idarə etmək Qahirəni yaxın saxlamağın bədəlidir.