Avropanın Liviya ilə bağlı yanlış təsəvvürü enerji böhranını dərinləşdirir

Səudiyyə Ərəbistanının Avropaya neft tədarükünü artıq davam etdirə bilməyəcəyini elan etməsindən sonra Avropa rəsmiləri təşvişə düşüb. Avropanın onilliklər boyu alternativ enerjiyə yatırdığı sərmayə qiymətləri qaldırsa da, qitənin əsas enerji tələbatını ödəməyib. Bu arada Almaniya da etiraf edib ki, təbii qaz almaq üçün Rusiya ilə ayrıca razılaşmalar bağlamaq bütün qitəni risk altına qoyur. Avropanın qazıntı yanacaqlarına ehtiyacı var; onlarsız avropalılar əziyyət çəkəcək və nəticədə Avropa paytaxtları benzini normaya salmalı, hətta sənayeni ixtisar etməli olacaq.

Vəziyyət heç də belə olmaq məcburiyyətində deyildi. Problem təkcə Avropa liderlərinin ardıcıl nəsillərinin İran İslam Respublikası və onun proksilərinin yaratdığı təhlükəni ciddiyə almaması, yaxud Fransada prezident Emmanuel Macron nümunəsində olduğu kimi, onları qorumağa fəal şəkildə çalışması deyil. Avropa xarici işlər nazirliklərinin merkantilizmi və sanksiyaları yarıb-keçməsi həm İranın, həm də proksilərinin xəzinəsinə pul axıdıb; öz şirkətlərinin və ya vətəndaşlarının qısamüddətli maliyyə qazancı naminə Avropanın daha geniş, uzunmüddətli maliyyə sağlamlığı qurban verilib. Avropanın Çinə qarşı güzəştkar münasibəti isə onu nəzərdən qaçırıb ki, Pekin vəliəhd şahzadə Mohammed bin Salman-ın Çinin enerji tələbatını Avropanınkından üstün tutmasını təmin etmək üçün Ər-Riyadla sərt şərtlərlə danışa bilər.

Bununla belə, Berlin, Brüssel, London, Madrid, Paris və Romada problem təkcə liderlərin sinizmi deyil, həm də Birləşmiş Millətlər Təşkilatının islamçı ekstremizmi özbaşına şəkildə qucaqlamasını öz milli maraqlarından üstün tutmağa hazır olmalarıdır. Avropa liderləri soyuq qışa qədəm qoyarkən məhz bu amili nəzərə almalıdırlar.

Lakin onların çıxış yolu da var: Şərqi Liviya və bu Şimali Afrika ölkəsinin 70 faizdən çoxuna, o cümlədən neft yataqlarına, boru kəmərlərinə və əsas ixrac terminallarına nəzarət edən Liviya Ərəb Silahlı Qüvvələri.

Problemin tarixi 15 il əvvələ gedib çıxır. Liviya lideri Muammar Qadhafi-nin rejimi süquta uğradıqdan sonra ölkə qısa müddətə xaosa sürükləndi. ABŞ-da Benqazidə səfir Chris Stevens-in ekstremist qrup Ansar al-Sharia tərəfindən öldürülməsinin xatirəsi hələ də güclüdür. Amma bundan sonra baş verənlər həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Benqazidə Qəzzafi dövrünün keçmiş generalı Khalifa Haftar vətəndaşları ölkəni geri almaq üçün səfərbər etdi. Onlar 5.000-dən çox adam itirdilər, amma Şərqi Liviyanın hər yerində nizam-intizamı bərpa etdilər, silahlı dəstə üzvlərini öldürüb həbs etdilər və ya onları nəzarət etdikləri ərazilərdən qaçmağa məcbur etdilər. Liviyalıların sağlam düşüncəsi var. Onlar bilirlər ki, ölkələrinin böyük təbii sərvətləri var və fərdi səviyyədə dini və sosial baxımdan mühafizəkar olsalar da, islamçı qrupların yalnız səfalət gətirdiyini də anlayırlar. Liviya kimi dindar cəmiyyətdə islamçılar dini qorumaqdan daha çox, İslamdan öz korrupsiyaları, səriştəsiz idarəçilikləri və çox vaxt xarici sədaqətləri ilə bağlı sualları yayındırmaq üçün istifadə edirlər.

Sonrakı seçkilərdə Liviya millətçilərinin qalib gəlməsi heç kəsi təəccübləndirməməli idi. Dövlət katibi Hillary Clinton, onun köməkçisi Jake Sullivan, BMT-nin Baş katibi Ban Ki-moon və onun Liviya üzrə xüsusi nümayəndəsi Ian Martin, eləcə də Avropa rəsmiləri narahat idilər ki, islamçıların seçkidə kənarlaşdırılması onları üsyana sövq edə bilər. Onların cavabı güzəşt siyasəti oldu: Liviyada seçkinin qaliblərini Tripolidə islamçı bir baş naziri qəbul etməyə məcbur etdilər və BMT onu Liviyanın legitim lideri kimi tanıdı.

Bu gün həmin adam Misrata biznes ailəsinin siması olan Abdul Hamid Dbeibah-dır və liviyalıların əksəriyyəti onu bacarıqsız bir axmaq sayır. Dbeibah güclə iki cümləni bir-birinə bağlaya bilir və onun keçmişi göstərir ki, o, Liviyanı yenidən qurmaqdan qat-qat çox islamçılığı təbliğ etməyə və özünü varlandırmağa çalışır. Buna bariz nümunə Tripoli hava limanıdır: vətəndaş müharibəsində dağıdılan hava limanı hələ də yararsızdır, beynəlxalq reyslər isə köhnəlmiş keçmiş hərbi bazaya yönləndirilir. Benqazi isə köhnə Benina International Airport-u təmir edib və şəhərin o biri tərəfində Dubay və Qatar ilə rəqabət aparmaq üçün nəzərdə tutulmuş, ən müasir yeni hava limanının tikintisini başa çatdırır.

Təhlükəsizlik sahəsində də yerlə göy qədər fərq var. Benqazi, Sirte, Derna və Tobruk, hətta cənub şəhərləri olan Sabha, Qatrun və Traghen ümumən təhlükəsizdir: məsələn, mən tez-tez Benqazi və Sirte-də mühafizəsiz gəzir və avtomobil sürürəm. Hələ də Dbeibah-ın nəzarətində olan Tripoli və Misrata isə Ansar al-Sharia da daxil olmaqla silahlı dəstələr üçün sığınacaq olaraq qalır və Milan-dan çox Mogadishu-ya bənzəyir. Dbeibah Türkiyə və Qatari dəstəyini gücləndirir və həm hakimiyyətdə qalmaq, həm də onların diktələrini yerinə yetirmək üçün onlardan pul istəyir; bu diktələrə islamçılığın təbliği, Liviya müqavilələrinin Türkiyə və Qatari şirkətlərinə verilməsi, eləcə də Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizində daha geniş dəniz iddialarının dəstəklənməsi daxildir. Bir sözlə, Dbeibah Liviyanın daxilində real xalq dəstəyi olmayan, nəzəri mandatı isə illər əvvəl bitmiş bir kukla və Troya atıdır.

Xüsusən Avropa liderlərinin indi verməli olduğu sual budur: əgər Liviyada hakimiyyətə iddialı iki rəqib tərəf varsa və bunlardan biri aydın potensial nümayiş etdirir, həm əraziyə, həm də neft infrastrukturuna nəzarət edir və təhlükəsizlik təmin edirsə, digəri isə silahlı dəstələrə şərait yaradır və ölkəni inkişaf etdirmək bir yana, sabitləşdirmək bacarığını belə demək olar ki, göstərmirsə, Avropa niyə ikincini tanımalıdır?

Khalifa Haftar və onun oğlu Saddam separatçı deyillər; əksinə, onlar Liviyanın suverenliyini onu Ankara-ya və ya Doha-ya satmağa hazır olanlardan, yaxud milli sərhədlərə məhəl qoymayan ideologiyaları qucaqlayanlardan daha çox müdafiə edirlər. Onlar hökumətlərini Benqazi-də yerləşdiriblər, bunun səbəbi Liviyanı XX əsrdən əvvəlki tərkib hissələrinə bölmək istəmələri deyil, Türkiyənin Tripoli hökumətindəki aktivlərini qorumaq üçün dronlar təchiz etməsidir. Hər halda, Liviyanın ilkin konstitusiyası iki bərabərhüquqlu paytaxt nəzərdə tutur.

Enerji böhranı yaxınlaşarkən Avropa, ABŞ Dövlət Departamenti-nin Liviya masası hələ də meylli olduğu kimi, Clinton və Ki-moon-un səhvlərini təkrarlayıb dərinləşdirmək əvəzinə, reallığı qəbul etməlidir. Bu halda söhbət özünəxidmət edən addımdan yox, qarşılıqlı faydadan gedir. Tripoli də daxil olmaqla liviyalılar islamçılara güzəşt edən beynəlxalq eksperimentin sona çatmasını istəyirlər. Onlar Haftarların Liviyada müvəqqəti hakimiyyət kimi tanınmasını bir il ərzində Liviyada seçkilərin keçirilməsi və Benqazi ilə Tripoli-nin arasında, simvolik əhəmiyyətli Sirte şəhərində vahid paytaxtın yaradılması öhdəliyi müqabilində şərtləndirə bilərlər.

Bundan sonra Liviya nefti üzrə birbaşa danışıqlara gedə bilərlər. Şübhəsiz, bu nə yeni ideyadır, nə də həyata keçirməsi çətindir. 2024-cü ilə olan məlumata görə, avropalılar artıq $21 milyarddan çox Liviya nefti alıblar, amma Dbeibah ilə işləmək çətindir və o, gəlirin böyük hissəsini kənara yönəldib. Haftar ilə işləməklə avropalılar hasilatı artıra və Səudiyyə çatışmazlığını kompensasiya edə bilərlər. Haftar birbaşadır; o, mövqedədir və Dbeibah-ın bağlaya bilmədiyi sazişi bağlaya bilər.

Avropanın enerji təhlükəsizliyini Liviyaya yönəltməklə qitə özünə Hörmüz boğazından, Bab el-Mandeb-dən və ya Süveyş kanalından keçməsinə ehtiyac olmayan neft axınını təmin edə bilər. Avropa özünü Liviya nefti və Şərqi Aralıq dənizi qazı ilə təmin edərkən, Səudiyyə nefti əsasən Çin-in problemi ola bilər.

Lakin Avropa paytaxtlarındakı sönük diplomatlar Dbeibah-a arxalanmaqda israr etsələr və təmsil etdikləri hökumətlər heç nə etməsələr, tezliklə qitənin başına gələ biləcək xaosa layiqdirlər.