Eritreyanın köhnə Qırmızı dəniz təhkiyəsi yeni Yaxın Şərqlə üzləşir

Qətərin dəstəklədiyi Middle East Eye nəşrinə 12 sentyabr 2026-cı ildə verdiyi müsahibədə Eritreyanın xarici işlər naziri Osman Saleh Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İsrail və Efiopiya arasında Afrika Buynuzunda formalaşan yaxınlaşma barədə xəbərdarlıq edib. Ancaq bu dövlətlərin münasibətləri həm mənşəyinə, həm də motivlərinə görə onun təqdim etdiyi düsturdan daha mürəkkəbdir.

.Salehin bu düsturu otuz il əvvəl Eritreyanın ayrılma mübarizəsi dövründə işlədilən bir arqumenti yada salır: Efiopiyanın İsraillə münasibətləri guya Qırmızı dəniz uğrunda daha geniş ərəb-İsrail qarşıdurmasının bir hissəsi idi. Bu çərçivədə eritreyalı millətçilər Eritreyanı ərəb hökumətlərinə təkcə Efiopiya hakimiyyətinə qarşı separatçı mübarizə kimi deyil, həm də uğuru daha geniş regional maraqlara xidmət edə biləcək bir dava kimi təqdim edirdilər. Siyasi məntiq aydın idi: Efiopiya Qırmızı dənizdə daha geniş İsrail və Qərb strateji varlığının tərkib hissəsidir, Eritreyanın müstəqilliyi isə həmin varlığa qarşı regional mübarizənin bir hissəsi olacaqdı.

Bu çərçivə 1960-70-ci illərdə xeyli təsir qazandı. İsrail Efiopiyada həm imperiya rejimi ilə, həm də bir neçə il ərzində marksist-leninçi hərbi rejimlə təhlükəsizlik əlaqələri saxlayır, Oqadendə və Eritreyada üsyanlara qarşı mübarizədə Efiopiyaya həm hərbi təlim, həm də qiyam əleyhinə əməliyyatlarda dəstək göstərirdi. Ərəb dövlətləri və təşkilatları isə eritreyalı üsyançılara siyasi, maliyyə və hərbi yardım edirdilər.

Efiopiya, İsrail və daha geniş ərəb-İsrail münaqişəsi arasındakı bağlılıq Eritreya üsyanına dair dövrün qiymətləndirmələrində də görünürdü. Məsələn, 1970-ci ilin mayında hazırlanmış ABŞ Milli Kəşfiyyat Qiymətləndirməsi — “Eritreyadakı vəziyyət” (The Situation in Eritrea) sənədində bildirilirdi ki, Eritreya Azadlıq Cəbhəsinin Dəməşqdən yayımlanan verilişləri münaqişəni getdikcə daha açıq şəkildə antiimperialist və antisionist prizmadan təqdim edir, ABŞ-ı “sionist İsrail və feodal Efiopiya” ilə eyni sıraya qoyurdu. Qiymətləndirmədə həmçinin qeyd olunurdu ki, Efiopiyanın regionun müsəlman dövlətləri ilə pisləşən münasibətləri ərəb-İsrail münaqişəsinin yaratdığı daha geniş gərginliyi əks etdirir.

Sənədin əhəmiyyəti təkcə Eritreya Azadlıq Cəbhəsinin/Eritreya Xalq Azadlıq Cəbhəsinin təbliğatını təsvir etməsində deyil, həm də Eritreya üsyanının Efiopiyanı, İsraili, ərəb dövlətlərini və Qırmızı dənizi əhatə edən daha geniş geosiyasi qarşıdurmanın tərkib hissəsi kimi təqdim olunduğunu etiraf etməsindədir. Salehin bugünkü arqumenti Eritreya davasının beynəlmiləlləşdirilməsinin həmin əvvəlki üsulunu xatırladır.

Ancaq bugünkü Yaxın Şərq Eritreya rejiminin istinad etdiyi Yaxın Şərqdən fərqlidir. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, bir çox digər ərəb dövləti kimi, İsraillə diplomatik münasibətlərə malikdir və sonradan İsraillə geniş ikitərəfli əməkdaşlıq qurub.

Efiopiya isə öz strateji hesablamalarını aparır və İsraillə daha uzun münasibətlər tarixinə malikdir. Doğrudan da, Efiopiyanın İsraillə əlaqələri indiki regional nizamdan əvvəlki dövrlərə gedib çıxır və Efiopiyanın siyasi sistemində, eləcə də xarici siyasət kursunda baş verən dəyişikliklərə baxmayaraq davam edib. Tarixi davamlılıq cari əlaqələri, istər Afrika Buynuzunda, istərsə də Yaxın Şərq və Şimali Afrikada hansısa dövlətə qarşı yönəlmiş yeni formalaşan İsrail-Efiopiya layihəsinin sübutu kimi şərh etməyi çətinləşdirir.

Salehin təqdimatı Efiopiyanın özünün keçirdiyi transformasiya ilə də uzlaşmır. Efiopiya artıq 1960-cı illərdə Eritreya separatizmi ilə üzləşən xristian imperiya monarxiyası deyil, 1970-80-ci illərin, ideoloji istiqaməti və İsraillə dəyişkən münasibətləri Soyuq Müharibə rəqabətləri ilə ərəb-İsrail münaqişəsinin məntiqinə uyğun formalaşan sosialist Derq rejimi də deyil. Bugünkü Efiopiya daha praqmatik, transaksion və çoxvektorlu xarici siyasət yürüdən respublikadır; bu siyasətdə Yaxın Şərq və Körfəz ərəb dövlətləri ilə münasibətlər getdikcə daha çox ticarət, investisiya, infrastruktur, ərzaq təhlükəsizliyi və təhlükəsizlik sahələrində üst-üstə düşən maraqlara söykənir. Körfəz ərəb dövlətləri üçün Efiopiya artıq Qırmızı dənizin qərb cinahındakı strateji mövqedən ibarət deyil. Böyük əhalisi və istehlak bazarı, kənd təsərrüfatı potensialı, infrastruktur ehtiyacları və artan iqtisadi əhəmiyyəti onu özlüyündə ciddi tərəfdaşa çevirir.

Bu diversifikasiya elə bir regional nizam formalaşdırıb ki, Körfəz ərəb dövlətləri İsraillə münasibətlərini saxlayaraq eyni vaxtda Efiopiyaya sərmayə qoya, Eritreya ilə əlaqə qura, Misirlə əməkdaşlıq edə və Afrika Buynuzundakı digər münasibətləri inkişaf etdirə bilirlər. Belə diplomatiyanı Soyuq Müharibənin nisbətən ikili geosiyasi strukturlarının təkrarı kimi deyil, daha çox çoxistiqamətli fəaliyyət kimi dərk etmək lazımdır. Salehin arqumentinin əsas məhdudiyyəti də bundadır. O, real münasibətlər şəbəkəsini müəyyən edir, amma onu köhnəlmiş şablon üzrə izah edir. Onun tarixi analogiyası müəyyən mənada aktual ola bilər, lakin Eritreyanın onilliklər sürən durğunluğundan kənarda baş verən onilliklər boyu inkişafı görməməsi onun strateji nəticəsini aktual etmir.