Suriya Kürdüstanından reportaj
Kiçik şəhərlərdə inzibati dəyişikliklər istisna olmaqla, siyasi və təhlükəsizlik mənzərəsi əsasən olduğu kimi qalır.
Sirwan Kajjo kürd siyasəti, islamçı silahlı fəaliyyət və Suriya məsələləri üzrə ixtisaslaşmış jurnalist və tədqiqatçıdır. Indiana University Press və Cambridge University Press tərəfindən nəşr olunmuş kitablarda Suriya və kürdlərə dair iki kitab fəslinin müəllifidir. Onun Suriya və kürd məsələlərinə həsr olunmuş yazıları Yaxın Şərq Forumu (MEF), Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutu (Washington Institute for Near East Policy) və digər tanınmış tətbiqi siyasət araşdırmaları təşkilatları və nəşrlərdə dərc olunub. Kajjo həmçinin Suriyada cərəyan edən hadisələrdən bəhs edən “Nothing But Soot” romanının müəllifidir. O, George Mason Universitetində dövlət idarəçiliyi və beynəlxalq siyasət üzrə bakalavr dərəcəsi alıb.
QAMIŞLI, SURİYA—Mən 2024-cü ilin dekabrında Bəşər Əsəd rejiminin süqutundan sonra ilk dəfə Suriyanın şimalına qayıtdım. Gördüklərim 2012-ci ildən 2026-cı ilin yanvarınadək faktiki muxtariyyətdən yararlanan kürd bölgəsinə əvvəlki səfərlərimdə şahid olduqlarımdan nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənirdi.
Dəyişikliklər İraq Kürdüstanından sərhədi keçən kimi gözə dəyir. 2026-cı ilin avqustunadək Semalka sərhəd-keçid məntəqəsi kürdlərin rəhbərlik etdiyi Suriyanın Şimal və Şərq Muxtar Administrasiyasının nəzarətində idi, daha sonra onun silahlı qanadı olan Suriya Demokratik Qüvvələri (SDQ) buraxıldığını elan etdi. Suriya münaqişəsi dövründə, 2013-cü ildə humanitar keçid kimi yaradılan Semalka bütün Yaxın Şərqdə sərhədin hər iki tərəfində kürd qüvvələrinin nəzarətində olan yeganə sərhəd məntəqəsi idi.
Suriya tərəfində artıq vəziyyət belə deyil. İndi rəsmi olaraq Semalka Beynəlxalq Keçid Məntəqəsi adlanan bu məntəqə Dəməşqdəki mərkəzi hökumətin nəzarətindədir. Muxtar Administrasiyanın bayraqlarını Suriya bayraqları əvəz edib, kürd simvollarına isə heç yerdə rast gəlinmir. Bir vaxtlar kürd hakimiyyətinin istifadə etdiyi rəsmi sənəd və möhürlərin yerini Dəməşqə aid sənəd və möhürlər tutub. Bu dəyişikliklər Suriyanın şimal-şərqində indi kimin söz sahibi olduğunu göstərsə də, keçid məntəqəsindəki dövlət qulluqçularının əksəriyyəti artıq fəaliyyətini dayandırmış kürd administrasiyasının maaş siyahısında olan elə həmin adamlardır.
Suriya-Türkiyə sərhədi boyunca qərbə doğru hərəkət edib kürd şəhər və qəsəbələrindən keçərək Suriyanın şimal-şərqinin ən böyük şəhəri və Suriya kürdlərinin öz paytaxtı saydıqları Qamışlıya yaxınlaşdıqca mənzərə daha çalarlı görünür. Qamışlı tükənmiş şəhərdir. Sıx küçələri sakinlərin görmək istədiyindən qat-qat çox çuxurlarla doludur, dizellə işləyən elektrik generatorlarının yaratdığı hava çirkliliyi isə nəfəs almağı çətinləşdirir. Amma bu çoxdankı problemlər 2026-cı ilin yanvarında kürd qüvvələri ilə Suriya hökumət qoşunları arasındakı toqquşmalardan sonra formalaşan siyasi dinamikanı kölgədə qoymur. Zorakılığın ardınca əldə olunan razılaşma son nəticədə Suriya Demokratik Qüvvələrinin və Muxtar Administrasiyanın buraxılmasına gətirib çıxardı.
Qamışlı indi Suriya hökumətinin nəzarətindədir. Şəhərin beynəlxalq hava limanının, eləcə də Türkiyədəki Nüseybinlə sərhəd-keçid məntəqəsinin 2026-cı ilin sonunadək yenidən açılacağı gözlənilir. Dövlət binalarında Suriya Ərəb Respublikasının simvollarını daşıyan lövhələr görünür, bu da Baas dövrünün mənzərəsini xatırladır. Əsas fərq ondadır ki, indi lövhələrin çoxu ikidillidir — ərəbcə və kürdcə.
Həsəkə vilayətinin inzibati mərkəzi olan Həsəkədə də oxşar vəziyyət formalaşır. Əhəmiyyətli ərəb əhalisi olan Həsəkədə kürd və ərəb sakinlər arasında gərginlik artır. Bu etnik gərginliklər 2026-cı ilin yanvar razılaşmasının Suriyanın şimal-şərqində uzunmüddətli sabitlik gətirib-gətirməyəcəyini göstərən turnusol kağızı rolunu oynayacaq. Həsəkədə Dəməşqin təyin etdiyi kürd qubernatorun əlində çox az səlahiyyət var; pərdəarxası əsl gücün isə onun Dəməşqlə eyni xətti tutan islamçı müavinində cəmləndiyi görünür. Suriyanın şimal-şərqində inteqrasiya prosesi başlanandan bəri məhz belə fiqurlar, o cümlədən bəzi etnik kürdlər ön plana çıxıb.
Amuda və Dirbasiyə kimi kiçik şəhərlərdə isə inzibati dəyişikliklər istisna olmaqla, siyasi və təhlükəsizlik mənzərəsi əsasən dəyişməyib. Yerli təhlükəsizlik qüvvələri və yol polisi əməkdaşları Muxtar Administrasiya dövründə geyindikləri eyni formanı geyinir. Dövlət qurumlarının və dövlət məktəblərinin əksəriyyəti köhnə lövhələrini saxlayıb. Küçələrdə və ictimai məkanlarda kürd bayraqları, münaqişə zamanı həlak olmuş döyüşçülərin portretləri nümayiş olunur.
Suriyanın şimal-şərqində böyük və kiçik şəhərlər arasındakı bu fərqlər regionda dəyişən güc balansının mürəkkəbliyini göstərir. Dəməşq hakimiyyəti gücü yenidən mərkəzləşdirməyə nail olsa da, Suriyanın şimal-şərqində yerli idarəetmədəki uyğunsuzluqlar on ildən artıq yarımmuxtar idarə olunmuş bir bölgədə mərkəzi hökumətin səlahiyyətini hər yerdə eyni səviyyədə tətbiq etməyin nə qədər çətin olduğunu üzə çıxarır.
Kimin nəyi idarə etməsi və əsas qərarların Dəməşqdə, yoxsa Qamışlıda verilməsi ilə bağlı qarışıqlıq bir yana, Suriya kürdləri anlayırlar ki, kürd liderləri ilə Dəməşq arasında əldə olunan istənilən anlaşma onların çoxdankı tələblərini demək olar ki, qarşılamayan müvəqqəti düzənləmədir. Burada söhbət etdiyiniz hər kəs vurğulayır ki, islamçıların idarə etdiyi bir ölkədə kürd hüquqlarını uzunmüddətli perspektivdə qorumağın yeganə yolu konstitusiya təminatları ola bilər.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)