Etnik birlik tələbləri həmişə müharibəyə aparır

1938-ci il aprelin 10-da alman millətçiləri Avstriyanın Almaniya tərəfindən işğal olunmuş hissələrində və Almaniyanın özündə saxta referendum keçirərək Almaniya ilə Avstriya arasında Anschluss, yəni birləşmənin olub-olmayacağını müəyyənləşdirdilər. Nasistlər hər iki ölkədə 99 faizdən çox dəstək olduğunu elan etdikdən sonra Almaniya Avstriyanı ilhaq etdi. Almaniya lideri Adolf Hitler bununla kifayətlənmədi. O, iddia edirdi ki, bütün almanlar birləşməlidir, bu isə o demək idi ki, Almaniya həm də tarixən almanların məskunlaşdığı Çexoslovakiyanın sərhəd bölgələri olan Sudet vilayətinə nəzarət etməlidir.

Avropa ölkələrinin Hitleri sakitləşdirmək üçün güzəştlərə getməyi seçdiyi Münhen sazişi İkinci Dünya müharibəsini başlatmadı, amma onu sürətləndirdi və Hitleri Polşaya nəticəsiz şəkildə hücum edə biləcəyinə inandırdı. Etnik millətçilər bütün soydaşlarına nəzarəti ələ aldıqdan sonra da genişlənmə axtarışını nadir hallarda dayandırırlar; növbəti addım həmişə guya ehtiyaclarını əsas gətirərək daha çox resurs və ya yaşayış sahəsi ələ keçirmək olur.

Bu gün də eyni mənzərə qalır, siyasət qurucuları tarixi unutsalar belə.

1952-ci ildə Misir ordusunun zabiti Camal Əbdül Nasir Qahirədə hakimiyyəti ələ keçirdi. O, ərəb millətçiliyini — bütün ərəb dövlətlərinin birləşərək vahid qurum yaratmalı olduğu inancını — təbliğ edirdi. Nasirin çevrilişi zamanı doqquz müstəqil ərəb dövləti var idi. On il ərzində onların sayı 16-ya çatacaqdı. Nasir səbirsiz idi. O, ərəb monarxlarını devirmək üçün inqilablara və çevrilişlərə dəstək verir, bu isə on minlərlə ərəbin ölümü ilə nəticələnən müharibə və münaqişələrə yol açırdı. O, ərəbçiliyə söykənməyən milli kimliyi qəbul etməkdən imtina edirdi, hərçənd öz hərəkətləri və fərziyyələri Misir üstünlükçülüyünü təşviq edirdi.

Digər ərəb millətçisi diktatorlar Nasirin ideologiyasını daha da ifrat həddə çatdıracaqdılar. İraq diktatoru Səddam Hüseyn ərəb millətçiliyi bayrağı altında həm Küveyti işğal etdi, həm də İraqın öz kürdlərinə qarşı kimyəvi silahdan istifadə etdi. Üstəlik, təkcə İraq deyildi. Etnik üstünlükçülük dəfələrlə qeyri-ərəblərin bura aid olmadığı ideyasına çevrildi və, məsələn, Sudanın Darfurda törətdiyi soyqırımının əsasını qoydu. Əlcəzairdəki kabillər də rejimin ərəb millətçiliyinin nəticəsi olaraq ayrı-seçkiliklə üzləşiblər.

Milli təhlükəsizlik üzrə müşavir və dövlət katibi Henry Kissinger Çini Sovet İttifaqından uzaqlaşdırmaq təşəbbüsünün bir hissəsi kimi Mao Zedongun “One China” tələblərini dəstəklədi. Materik çinlilər son 500 ildə Tayvana cəmi dörd il nəzarət etsələr də, hətta Mao özü Tayvanı ayrı bir ölkə saymış olsa da, Kissinger mahiyyətcə Britaniya baş naziri Neville Chamberlainin alman torpaqlarının birləşdirilməsinə yanaşmasını təkrarlayan siyasəti dəstəklədi. Bu gün siyasət qurucuları narahatdırlar ki, Çinin Tayvanı ilhaq etmək cəhdi dünya müharibəsinə səbəb ola bilər. Eyni şəkildə, əgər Qərb Çinin bütün etnik çinlilərin təbii qoruyucusu olduğu iddiasını qəbul edərsə, bu o deməkdirmi ki, Pekin bir gün Vankuverdəki, hətta San-Fransiskodakı çinlilər üzərində nəzarət tələb edəcək? Bu, səsləndiyi qədər ağlasığmaz deyil.

Somali millətçiliyi də eyni dərəcədə dağıdıcıdır. Somalinin təyin edilmiş liderləri Somalinin özünü düzəltmək zəhmətindənsə “böyük Somali” xülyasına üstünlük verirlər. Nəticədə “Əş-Şəbab” təhlükəsiz sığınacağını genişləndirir və indi ölkənin, eləcə də paytaxtın böyük hissələrinə nəzarət edir. Türkiyədə pan-turanizm qeyri-sabitliyin Balkanlardan Mərkəzi Asiyaya qədər yayılmasını təhdid edir və Türkiyənin Kiprdə davam edən torpaq ələ keçirmə siyasətinin kökündə dayanır.

Rusiya prezidenti Vladimir Putin də Ukraynada hazırkı müharibəyə bəraət qazandırmaq üçün etnik millətçiliyə istinad edir. Keçmiş KQB zabiti üçün Putinin kəşfiyyat hesablaması puça çıxdı. Onun Şərqi Ukraynadakı rusdillilərin Ukraynanın tərkibində qalmaqdansa Rusiyaya qoşulmağa üstünlük verəcəyi barədə fərziyyəsi yanlış oldu, amma Putin etnik rus birliyini təkcə Ukraynaya iddialarını əsaslandırmaq üçün deyil, həm də potensial olaraq Qazaxıstanın və Baltikyanı ölkələrin bəzi hissələrini ilhaq etmək üçün əsas kimi göstərməkdə davam edir.

Təbii ki, təhlükə hədəf əhalinin müxtəlifliyi ilə mütənasib artır. İraqda o vaxtkı senator Co Bayden və Xarici Əlaqələr Şurasının prezidenti Les Gelb ölkənin etnik və məzhəb əsasında bölünməsini təklif edirdilər, amma anlamırdılar ki, aydın bölgü xətləri yoxdur: bir çox qəsəbə və şəhərdə ərəblər, kürdlər və türkmənlər, sünnilər, şiələr və xristianlar yan-yana olmasa belə, bir-birinə çox yaxın yaşayırdılar. Etnik birlik adına irəli sürülən bu təklif İraqı ikinci Yuqoslaviyaya çevirə bilərdi.

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində bir çox yeni dövlət etnik mənsubiyyət əsasında formalaşdı. Almaniya onlarla alman dövlətini birləşdirdi, İtaliya isə kiçik knyazlıq və dövlətlərdən ibarət mozaikanı konsolidasiya etdi. Balkanlarda etnik qruplar Osmanlı hökmranlığından qurtulmaq üçün təşkilatlanırdı. Lakin etnik mənsubiyyət əsasında qurulan dövlətlə etnik millətçiliyə kor-koranə bağlılıq arasında fərq var.

ABŞ etnik mənsubiyyətə yox, ideyalara söykənən vətəndaşlıq anlaşması hesabına çiçəklənsə də, ABŞ-da çox sayda siyasət qurucusu sərhədlərarası etnik birlik axtarışını, arzuolunan olmasa da, ən azı legitim saymaq meylindədir. Bu gün ABŞ Dövlət Departamentində hamı Almaniyanın İkinci Dünya müharibəsindən əvvəlki torpaq ələ keçirmələrinin səhv olduğunu qəbul etsə də, əksəriyyət Rusiyanın daha müasir iddialarını və hərəkətlərini də qınasa da, Dövlət Departamentinin Yaxın Şərq İşləri Bürosunda hələ də çoxları pan-ərəbçiliyə romantik yanaşma sərgiləyir; Dövlət Departamentinin Afrika Bürosu Məqdişunun “böyük Somali” xəyallarını dəstəkləyir, Dövlət Departamentinin Avropa və Avrasiya İşləri Bürosunda isə bir çoxları Türkiyənin regional ambisiyalarını ciddi qəbul edir.

Tez-tez baş verən rotasiyalar və qısamüddətli həllərə üstünlük verilməsi Dövlət Departamenti, Pentaqon, hətta Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi daxilində tarixi bilgisizliyi daha da dərinləşdirir. Etnik birliklə oynamaq isə meşə yanğınına benzin tökməyə bənzəyir. Bu, yaxşı qurtarmayacaq. Bəzən əksini etmək sülhün açarıdır: bu gün mahiyyətcə iki Rumıniya var, onlardan biri Moldova adlanır. Eyni şey Albaniya və Kosovo üçün də keçərlidir. Dövlət katibi Marco Rubio Dövlət Departamentinin diplomatiyanı necə apardığını düzəltməyə məcbur etməklə təqdirəlayiq iş görüb, amma ABŞ diplomatları ardıcıl şəkildə müharibəyə aparan ideologiyaları legitim saydıqları müddətcə bu iş tamamlanmış olmayacaq.