Çinin Yaxın Şərqdəki uzunmüddətli oyunu

Çin Yaxın Şərqdəki müharibənin birbaşa iştirakçısı olmaya bilər, ancaq münaqişənin cərəyan etdiyi strateji mühiti formalaşdıran dolayı qüvvədir. Pekinin kəşfiyyat imkanları, İrana hərbi dəstəyi, strateji tərəfdaşlıqları və regionda genişlənən mövcudluğu ona döyüş meydanına birbaşa daxil olmadan münaqişəyə təsir göstərmək üçün bir neçə yol açır.

Pekin birbaşa hərbi qarşıdurmanın yaratdığı xərclərdən və risklərdən yayınmaqla strateji üstünlük əldə etməyə üstünlük verdiyini nümayiş etdirib. Strateji baxışını həm imperiya, həm də istismar olunmuş tərəf kimi keçmişi ilə əsaslandıran yüksələn qlobal güc kimi Pekin beynəlxalq imicinə həssas yanaşır və strateji maraqlarını irəli apararkən reputasiya zərbələrini minimuma endirməyə çalışır.

Pekin İrana iqtisadi, texnoloji və ikili təyinatlı dəstək göstərib, Tehrana sanksiyaların təsirini yumşaltmağa və hərbi-sənaye potensialını qorumağa kömək edib. Çin özəl şirkətləri peyk görüntüləri, müşahidə, naviqasiya və elektron müharibə ilə bağlı texnologiyalar təqdim edib. Ekspertiza təhlilləri göstərir ki, İran öz dronlarında sensorlar, yarımkeçiricilər, gərginlik çeviriciləri və mühərriklər də daxil olmaqla Çin komponentlərindən istifadə edir, Pekin isə İrana BeiDou peyk-naviqasiya sisteminə çıxış imkanı verib. Çinlə əlaqəli tədarüklərə raket istehsalında istifadə olunan materiallar da daxil olub, İranın isə QW-12 və FN-16 sistemləri də daxil olmaqla Çin istehsalı MANPADS komplekslərini əldə etməyə çalışdığı bildirilir.

Ən son sübut Cibutidən gəlir. Çin Cibutidəki yeganə rəsmən tanınan xarici hərbi bazasını əhəmiyyətli dərəcədə modernləşdirib. Peyk görüntüləri 2024-cü ildən bəri yeni antenaların, peyk rabitəsi avadanlığının və iki yeni rabitə kompleksinin quraşdırıldığını göstərir. Bu təkmilləşdirmələr Pekinə regionda daha çox “göz” qazandırır və onun kəşfiyyat, müşahidə və rekognossirovka imkanlarını gücləndirir.

Ən əsası, bu obyekt Qırmızı dənizi Aden körfəzi ilə birləşdirən strateji Bab əl-Mandəb boğazına yaxın yerləşir. Amerika, Fransa, İtaliya və Yaponiya hərbi bazalarına yaxınlığı Pekinə regiondakı fəaliyyəti izləmək üçün əlverişli mövqe verir.

Husilərin, xüsusən Muxa və Perim adasını ələ keçirdikdən sonra, regionda hücumlarını və dəniz nəqliyyatını pozmaq cəhdlərini gücləndirməsi bunu daha da əhəmiyyətli edir. Səudiyyə Ərəbistanı husilərin daha güclü təzyiqi ilə üzləşir. Qırmızı dəniz ətrafında təhlükəsizlik vəziyyəti pisləşdiyi, Hörmüz boğazında da qeyri-sabitlik müşahidə olunduğu bir şəraitdə daha geniş dəniz dəhlizinin əhəmiyyəti artıb.

Çinin Misirlə genişlənən əlaqələri bu mənzərənin daha bir hissəsidir. 2026-cı il sentyabrın 1–2-də Çin Prezidenti Si Cinpin on ildə ilk dəfə Misirə səfər edib. Səfər çərçivəsində Pekin və Qahirə strateji tərəfdaşlığı dərinləşdirmək barədə razılığa gəlib, Çin həmçinin Süveyş Kanalı İqtisadi Zonası ətrafında iqtisadi iştirakını genişləndirib. Çin investisiyaları artıq kanal regionu ilə bağlıdır və orada yüzlərlə Çin şirkəti fəaliyyət göstərir.

Misir kritik coğrafi mövqeyə malikdir. Süveyş kanalı Qırmızı dənizi Aralıq dənizi ilə birləşdirir və dünyanın ən mühüm ticarət marşrutlarından biri olaraq qalır. Çinin kanal ətrafında genişlənən iqtisadi mövcudluğu, Cibutidəki hərbi və kəşfiyyat infrastrukturu ilə birlikdə, Pekinə Aden körfəzi və Qırmızı dənizdən Süveyş kanalına və Aralıq dənizinə qədər uzanan strateji dayaq verir.

Pakistan da bu arxitekturada faydalı elementə çevrilib. O, Çinə Yaxın Şərqə quru yolu təmin edir, Pekinlə hərbi münasibətləri isə Çinə artıq formalaşmış müdafiə-sənaye və logistika tərəfdaşı qazandırır.

Rusiya da bu geniş mənzərəyə uyğundur. Ukrayna müharibəsi dövründə Moskva iqtisadi və texnoloji baxımdan getdikcə daha çox Pekindən asılı vəziyyətə düşüb. Çinin Rusiya ilə münasibətləri Pekinə münaqişəyə təsir göstərə biləcəyi daha bir dolayı kanal yaradır.

Nəticədə elə bir geniş ekosistem formalaşır ki, Çin hər döyüşü özü aparmalı olmur. Bu, Çinə eyni səviyyəli riskə məruz qalmadan təsirini artırmağa imkan verir.

Pekin tez-tez dialoq, diplomatiya, suverenlik və dinc həll dilində danışsa da, yerdəki gedişata təsir etmək üçün ona rıçaqlar verən infrastrukturu genişləndirir.

Çinin məqsədi İranı dəstəkləməkdən daha genişdir. Pekin güc balansını yenidən formalaşdırmaq və Amerikanın Yaxın Şərqdə uzun illərdir davam edən mövcudluğunu azaltmaq istəyir. ABŞ münaqişəyə əhəmiyyətli hərbi və diplomatik resurslar sərf etdiyi halda, Çin daha uzunmüddətli oyun oynayır – mövcud qeyri-sabitlikdən öz imkanlarını genişləndirmək üçün istifadə edir və regional balansın dəyişməsini gözləyir.