Küveyt vətəndaşlığı yenidən müəyyənləşdirməklə sosial dövləti qoruya bilərmi?

Vətəndaş kimdir? Küveytdə 2026-cı il tarixli 52 nömrəli dekret vətəndaşlığı tənzimləyən Vətəndaşlıq Qanununa (1959-cu il tarixli 15 nömrəli dekret) dəyişiklik edib, mövcud təcrübəni açıq şəkildə qanunvericilikdə təsbit edib və həyat yoldaşlarının, eləcə də Küveytdən kənarda doğulanların vətəndaşlıq əldə etməsi ilə bağlı qaydaları genişləndirib. Sənəd mənşəyinə görə küveytliləri tarixi məskunlaşma və nəsil xətti əsasında müəyyənləşdirir. Orada göstərilir ki, əsl küveytlilər 1920-ci ildən əvvəl Küveytdə məskunlaşıb və 1959-cu il dekabrın 14-dək orada adi yaşayış yerini qoruyub saxlayan şəxslərdir. Dekret həmçinin mənşəyinə görə küveytli şəxsdən Küveytdə və ya xaricdə doğulan insanı, nəsil dərəcəsindən asılı olmayaraq, mənşəyinə görə küveytli kimi tanıyır.

Bununla belə, Küveytdə vətəndaşlıq təkcə hüquqi status deyil, çünki o, dövlətlə vətəndaşları arasındakı iqtisadi və sosial müqavilə ilə bağlıdır. Küveyt vətəndaşlığı məşğulluq imkanları, təhsil, səhiyyə, mənzil və sosial təminat daxil olmaqla dövlət təminatları sisteminə çıxış verir. Bu cür “beşikdən məzara qədər” sosial təminat sistemi dünyada ən geniş sistemlərdən biridir.

Vətəndaşlarla vətəndaş olmayanlar arasındakı demoqrafik disbalans vətəndaşlığın iqtisadi dəyərini daha da artırır. Məlumatlar göstərir ki, ümumi 5,3 milyonluq əhali içində vətəndaşların sayı təxminən 1,56 milyondur. Tez-tez təkrarlanan “Ana Kuwaiti!” (“Mən küveytliyəm”) ifadəsi dərin köklərə malik kimlik, mənsubiyyət və haqq hissini ifadə edir. Vətəndaşla dövlət arasındakı bu daxili sosial-iqtisadi bağı anlamaq Küveytin vətəndaşlıq məsələsinə göstərdiyi fövqəladə diqqəti izah etməyə kömək edir.

2026-cı ilin aprelində dərc olunan vətəndaşlıq düzəlişlərindən sonra Küveyt vətəndaşlıq sənədlərinin rəsmi yoxlanışına başlayıb. Küveytin rəsmi dövlət qəzeti “Əl-Küveyt əl-Yövm”də (Al-Kuwait Al-Youm) dərc olunan hesabatlar göstərir ki, hökumət minlərlə insanın vətəndaşlığını ləğv edib. Ləğvlərin bəzi əsasları bunlardır: ikili pasport saxlamaq, vətəndaşlıq tələb etmək üçün saxta və ya qeyri-qanuni sənədlərdən istifadə, milli təhlükəsizlik maraqlarına və ya dövlətə sadiqliyə zidd hərəkətlərə dair dəlillər, habelə dini müqəddəsliyə qarşı cinayətlər.

Hökumətin mövqeyinə görə, kampaniya saxta naturalizasiya hallarını aradan qaldırmaq və Küveyt vətəndaşlığının bütövlüyünü qorumaq zərurətindən qaynaqlanır. Heç bir dövlət saxtakarlıq, aldatma və ya uydurma nəsil xətti əsasında əldə edilmiş vətəndaşlığa göz yuma bilməz. Bununla belə, bu addımların daha geniş nəticələri diqqətlə araşdırılmağa layiqdir. Vətəndaşlığın ləğvi artan fiskal təzyiqlər və Küveytin iqtisadi kövrəkliyi ilə bağlı güclənən narahatlıqlarla eyni dövrə təsadüf edib. Buradakı siyasət sualı belədir: vətəndaşlığın sərhədlərini daraltmaq sosial dövləti qorumağa kömək edə bilərmi, yoxsa bu, modelin özünün struktur zəifliklərini aradan qaldırmadan sadəcə imtiyazlardan yararlanmaq hüququ olanların sayını azaldacaq?

Tarixən Küveytin sosial təminat modeli 1962-ci il Konstitusiyası çərçivəsində, əsasən ölkənin nəhəng resurs sərvətindən qaynaqlanan əhəmiyyətli dövlət dəstəyi alan kiçik vətəndaş kütləsi üçün formalaşıb. Konstitusiyanın 11-ci maddəsi dövlətdən vətəndaşlara qocalıq, xəstəlik və əmək qabiliyyətinin itirilməsi hallarında yardım göstərməyi, bununla yanaşı sosial təminat, sosial yardım və tibbi xidmət təmin etməyi tələb edir. 13-cü, 15-ci və 40-cı maddələr dövlətin təhsil və səhiyyə sahəsindəki məsuliyyətlərini müəyyən edir, 20-ci maddə isə milli iqtisadiyyatı sosial ədalət, həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi və vətəndaş rifahı ilə əlaqələndirir.

Bu gün isə artan dövlət xərcləri, büdcə kəsirləri, yüksələn müdafiə xərcləri, regional münaqişədən doğan neft ixracı və dəniz ticarətindəki pozuntular fonunda dövlət getdikcə artan fiskal təzyiqlərlə üzləşir. Bu baxımdan, vətəndaşlığa bağlı imtiyazlardan yararlanmaq hüququ olanların sayını azaltmaq dövlətin cari və gələcək maliyyə öhdəliklərini azaltmağa xidmət edə bilər. Lakin bu, kövrəkliyə səbəb olan əsas struktur problemi — yəni neft gəlirlərindən asılılığı, geniş ictimai sektor məşğulluğunu, məhdud iqtisadi şaxələndirməni, külli miqdarda dövlət subsidiyalarını, geniş vergi bazasının olmamasını və dövlətin həm işəgötürən, həm də təminatçı kimi dominant rolunu — həll edə bilməz. Əgər əsas problem vətəndaşların əksəriyyətinin dövlətdən asılı olmasıdırsa, daha davamlı yanaşma ondan yararlananları məhdudlaşdırmaq deyil, sosial dövlət modelinin özünü islah etmək olardı.

Küveyt neftdən asılılığın uzunmüddətli risklərini onilliklər əvvəl dərk etmişdi. 1976-cı ildə ölkə neft sərvətinin bir hissəsini neftdən sonrakı gələcək üçün vətəndaşlarına saxlamaq məqsədilə Gələcək Nəsillər Fondu yaratdı. Küveyt İnvestisiya İdarəsi fondu nəsillərarası yığım mexanizmi kimi idarə edir, investisiya gəliri yenidən investisiyaya yönəldilir, vəsaitin çıxarılması isə tarixən qanunvericilik icazəsi tələb edib. 2026-cı il sentyabrın 1-də qəbul edilmiş 2026-cı il tarixli 81 nömrəli dekret-qanun hökumətə Ümumi Ehtiyat Fondunu dəstəkləmək üçün hazırda 1 trilyon dolları aşan aktivlərə malik Gələcək Nəsillər Fondundan borc almağa icazə verdi. Hökumət əvvəllər də İraq müharibəsindən sonrakı bərpa işləri üçün fonda müraciət etmişdi.

Cari qərar regional münaqişənin yaratdığı fiskal təzyiqləri, o cümlədən müdafiə, təhlükəsizlik, infrastrukturun qorunması və iqtisadi sabitləşdirmə üzrə artan xərcləri, həmçinin neft hasilatına, ixraca, nəqliyyata və dövlət gəlirlərinə yönəlmiş təhdidləri əks etdirir. Dekret borclanmaya məhdudiyyətlər qoysa və fondun əsas kapitalını qorumağa çalışsa da, onun qəbul vaxtı diqqətçəkəndir. Küveyt faktiki olaraq vətəndaşlığın sərhədlərini daraldır, eyni zamanda dövlətin nəsillərarası yığımla bağlı maliyyə gəlirlərinə çıxış əldə edə biləcəyi mexanizm yaradır.

Küveyt regional qeyri-sabitlik qarşısında kövrək olaraq qalır. Dövlətin vətəndaşlıq məsələsini, xüsusən milli təhlükəsizlik, cinayətkarlıq, saxtakarlıq və ya sadiqlik məsələləri söz mövzusu olduqda, diqqətlə araşdırmaq üçün qanuni əsasları var. Lakin vətəndaşlıq ləğv edilə bilən və ya şərti bir status kimi qəbul olunarsa, bu, qeyri-müəyyənlik mənbəyinə çevrilə və fərdlə dövlət arasındakı münasibətin möhkəmliyini təhlükəyə ata bilər. Küveytin regiondankənar ittifaqlara həddindən artıq bel bağlamağın təhlükələrini dərk etdiyi bir vaxtda ölkə sosial həmrəylik və milli etimad vasitəsilə dayanıqlıq qurmağın əhəmiyyətini az qiymətləndirə bilməz.

İstənilən suveren dövlət kimi, Küveytin də vətəndaşlığın verilməsi və geri alınması üzrə prosedurlar müəyyən etməyə tam hüququ var. Lakin bu səlahiyyətin həyata keçirilməsi fərdlər və ailələr, xüsusən də həyat yoldaşları və uşaqlar üçün nəticələr doğurur. İnandırıcı vətəndaşlıq sistemi şəffaf standartlar, aydın sübut tələbləri, prosessual təminatlar, effektiv məhkəmə nəzarəti və vətəndaşsızlığa qarşı güclü müdafiə mexanizmləri tələb edir. Vətəndaşlığın ləğvi həm də mürəkkəb iqtisadi nəticələr yarada bilər. Əmlakı və ya biznesi olan, bank hesabları saxlayan, kredit götürən, pensiya alan və ya əmək müqavilələri qüvvədə olan şəxslər vətəndaşlığını itirdikdə nə baş verir? Hökumət bu nəticələrin bəzilərini artıq geriyə dönük qaydada həll etməyə başlayıb. 2026-cı il tarixli 1410 nömrəli nazir qərarına əsasən, hökumət vətəndaşlığını itirmiş bəzi kateqoriyalardan olan şəxslərə on illik yaşayış icazəsi təklif edir. Kapital Bazarları İdarəsi vətəndaşlığını itirmiş bəzi şəxslərə müəyyən şərtlər daxilində qiymətli kağızlarla ticarəti davam etdirməyə imkan verən təlimatlar yayıb. Keçid tənzimləmələri oxşar şəkildə müəyyən kateqoriyalar üçün banklara, biznesə və dövlətin icarəyə verdiyi mənzillərə çıxışı qoruyub.

Lakin günün tələbi qısamüddətli yamaqlar deyil, daha böyük dayanıqlıq üçün sosial müqavilənin yenidən qurulmasıdır. Belə bir islahat kiçik bir dövlət üçün, xüsusən də təhlükəsizlik mühiti pisləşdiyi və fiskal seçimləri daraldığı bir vaxtda əvəzsiz dəyərə malikdir.