Yaponiya Hindistan-İsrail ittifaqına cəlb olunmalıdır

İran müharibəsi ilə digər münaqişələr arasındakı əlaqələr daha aydın göründükcə, digər rəqibləri tarazlaşdırmaq üçün ittifaqlar qurmağın zəruriliyi də önə çıxır. İran müharibəsi xeyli daha mürəkkəbləşib, xüsusən də Çin və Rusiyanın pərdəarxası iştirakının artması ilə. Çin və Rusiyanın Tehrana verdiyi kəşfiyyat, maddi-texniki, logistika, diplomatik, avadanlıq və iqtisadi dəstək İranın Çin və Rusiyanın vasitəçisi olmasına az şübhə yeri qoyur.

Bir çox analitik HƏMAS-ın 2023-cü il oktyabrın 7-də İsrailə hücumunu Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda qiymətləndirir. Rusiyanın çoxsaylı aktorun iştirak etdiyi regional münaqişəni qızışdırmaqla Amerikanın hərbi, texnoloji və maliyyə resurslarını Ukraynadan yayındıra bilməsi ehtimalı strateqlər və kəşfiyyat qurumları arasında mübahisə mövzusu olaraq qalır. Bu gün, Amerikanın yenidən müharibəyə cəlb olunması ehtimalı artarkən, Çin və Rusiya ABŞ-ı Yaxın Şərqdə ilişdirib onun imkanlarını zəiflətməklə bu ölkənin tənəzzülünü sürətləndirməyə çalışır.

Hətta regional səviyyədə Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturası yenidən qurulur. Məkkə Paktı ABŞ-ın strateji mövcudluğunun aşınmasında mühüm mərhələdir. Pekin və Moskva üçün Vaşinqtonun regionda təhlükəsizlik təminatçısı kimi etibarının azalması təkcə eramızdan əvvəl VI əsrdə yaşamış sərkərdə Sun Tzunun dövlətçilik sənətinin təzahürü deyil, həm də ABŞ-ın tənəzzülü üçün hazırladıqları yol xəritəsinin ölçülüb-biçilmiş nəticəsidir.

Hindistan-İsrail-Yaponiya ittifaqı İranı və onu dəstəkləyən böyük gücləri cilovlamağa və onlara qarşı durmağa kömək edə bilər. Yaponiya Qərbi Sakit okeanın və birinci ada zəncirinin dayağıdır. Tokio Cənubi Çin dənizi və Şərqi Çin dənizində Çinin iddialarını məhdudlaşdıra və bu prosesdə Çini təhlükəsizlik maraqlarını qorumaq üçün resurs və səylərini həmin regionda cəmləməyə məcbur edə bilər. Eyni zamanda, Yaponiyanın Rusiya ilə tarixi ərazi mübahisələri Tokionun Moskvanı regionda məşğul etməsi üçün əsaslı səbəblərdir. Hindistanın mərkəzi mövqeyi ona Hind okeanında üstünlük verir və bunu Malakka boğazı kimi strateji keçidə nəzarət etmək üçün istifadə edə bilər. Yaxın Şərqdə isə İsrail Qırmızı dəniz, Süveyş kanalı və Aralıq dənizindən keçən qlobal dəniz əlaqələrini qoruya, Hörmüz və Bab əl-Məndəb keçidlərinin təhlükəsizliyini təmin edə bilər.

Çin və Rusiyanı öz coğrafiyalarında məşğul etmək, çox güman ki, onların Avropa və Yaxın Şərq teatrlarında problem yaratmaq iradəsini və resurslarını azaldacaq. Yaxın Şərqdən Hind-Sakit okean bölgəsinə qədər uzanan bu əməkdaşlığın əsas istiqamətləri diplomatik koordinasiya, müdafiə və daxili təhlükəsizlik, dezinformasiya ilə mübarizə, kiber və kritik infrastruktur, yarımkeçiricilər, kosmos, təchizat zəncirləri və strateji bağlantı dəhlizləridir.

Belə bir ittifaq Məkkə Paktına qarşı durmağın yolu ola bilər. Yüksək texnologiyalı müdafiəsi, aqrar bilik və təcrübəsi, sərhəd idarəçiliyi, kiber, robototexnika və kəşfiyyat imkanları ilə İsrail Yaponiyanın maliyyə, ticarət və texnoloji gücü ilə uyğunlaşa bilər; Hindistan isə böyük insan resursu, ixtisaslı kadrlar və istehsal gücü gətirir. Demokratiya və orta güc kimi ortaq kimlik, eləcə də Çinlə bağlı oxşar (eyni olmasa da) narahatlıqlar sayəsində üçtərəfli ittifaq daha sinxron və koordinasiyalı ola bilər.

Bu ölkələrin hər birinin ABŞ və Avropa İttifaqı ilə strateji tərəfdaşlığı var ki, bu da qlobal məsələlərdə diplomatik koordinasiyanı asanlaşdıra bilər. Üç maraqlı tərəf arasındakı güclü əlaqələr həm də strateji yaxınlaşma üçün struktur stimullar yaradır.

Vaşinqton həddən artıq uzun müddətdir rəqiblərinin birgə işlədiyini qəbul etmək əvəzinə, onları bir-birindən ayrı yanaşmalarla dəyərləndirib. Bu, ABŞ-ın qlobal təsirini aşındırmaqla yanaşı, onun tərəfdaşlarını da təhlükə altına atır. Lakin Amerikanın Yaxın Şərq və Asiyadakı aparıcı demokratik tərəfdaşları bir araya gəlsə, bunun faydası onların öz aralarındakı istənilən ikitərəfli tərəfdaşlıqdan qat-qat çox olacaq.