Səudiyyə qadınlarının çevrilişi sükan arxasından o yana getdimi?

Son on ildə Səudiyyə Ərəbistanında qadınların həyatı vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanın islahat gündəliyinin doğurduğu dəyişikliklər nəticəsində köklü şəkildə dəyişib. Bu islahatlar səudiyyəlilərin bir vaxtlar dəyişməz saydığı təsəvvürləri sual altına qoyub. Eyni zamanda, onlar bir iqtisadi reallığı da qəbul edib: neftdən kənara çıxaraq şaxələnmək istəyən iqtisadiyyat əhalisinin yarısını ictimai həyatın kənarında saxlaya bilməz.

Beləliklə, “Səudiyyə Vizyon 2030” qadınların iştirakını təkcə sosial hədəf yox, həm də iqtisadi zərurət kimi müəyyənləşdirdi. Hərəkət azadlığına, məşğulluğa və ictimai həyata qoşulmağa dair məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması dövlətin təşəbbüsü ilə həyata keçirilsə də, bunu görüntü xatirinə atılmış addım saymaq çətindir. Səudiyyəli qadınlar universitetlərə, iş yerlərinə, biznesə və texniki peşələrə daxil olublar, ictimai həyatda isə getdikcə daha görünən mövqelər tuturlar.

Hüquqi baxımdan səudiyyəli qadınlar 2018-ci ildə avtomobil idarə etmək hüququ qazandı, 2019-cu ildə isə Səudiyyə qanunvericiliyi kişi himayədarlığı ilə bağlı məhdudiyyətləri yumşaldaraq qadınlara hərəkət və səyahət hüquqları verdi. Məşğulluğa çıxış daha da genişləndi, iş yerlərində müdafiə mexanizmləri təkmilləşdirildi, Wusool və Qurrah kimi proqramlar isə nəqliyyat və qayğı ilə bağlı maneələri aradan qaldırmağa yönəldi. “Səudiləşdirmə” siyasəti də özəl sektor işəgötürənləri üçün qadınlar da daxil olmaqla Səudiyyə vətəndaşlarını işə götürməyə daha güclü stimullar yaratdı. Bu siyasətlər qadınların qanuni işləmək hüququnu tamamlayaraq onlara həmin hüquqlardan istifadə üçün müvafiq bacarıqlar, infrastruktur və institusional dəstək verdi. Qadınların işçi qüvvəsində iştirakı kəskin artdı: 2016-cı ildə 22,8 faizdən 2025-ci ildə 33,6 faizə yüksəldi və “Səudiyyə Vizyon 2030”un 30 faizlik hədəfini üstələdi. Bu, Səudiyyə Ərəbistanında siyasi iradə, iqtisadi zərurət və institusional siyasətin üst-üstə düşməsinin sosial-iqtisadi transformasiyanı sürətləndirdiyini göstərir.

Bununla belə, Səudiyyə Ərəbistanında qadınların iştirakı simvolik təmsilçiliyi artıq geridə qoysa da, səlahiyyətləndirməyə aparan yol hələ uzundur. İslahatların birinci mərhələsi qadınlara çıxış imkanı verdi, növbəti mərhələ isə subyektlik, iqtisadi güc, liderlik və qərarvermə ilə bağlı olmalıdır. Çünki qadın əmək bazarına daxil ola, amma yenə də iqtisadi asılı vəziyyətdə qala, vəzifə artımından məhrum edilə, hətta öz aktivlərinə nəzarət etmək imkanını itirə bilər. Təhsilinə və bacarıqlarına baxmayaraq, o, heç vaxt strateji qərarlar qəbul edə biləcəyi idarə heyəti otağına yüksələ də bilməz. Səlahiyyətləndirmənin real ölçüsü yalnız neçə qadının işləməsinə söykənə bilməz; o, qadınların hansı sahələrdə işlədiyini, nə qədər qazandığını, nəyə sahib olduğunu, nə qədər yüksəldiyini və nə qədər güc istifadə etdiyini də əhatə etməlidir.

Dünya Bankının “Women, Business and the Law 2026” çərçivəsində Səudiyyə Ərəbistanı hüquqi çərçivələr üzrə 56,2/100, dəstəkləyici çərçivələr üzrə 72,0, icraya dair qavrayış üzrə isə 50,7 bal toplayır. Bərabər əməkhaqqı, eləcə də valideynlik, iş və uşaq qayğısı sahələrində göstəricilər yüksəkdir. Lakin nikah və aktivlər hər biri 25 balla daha zəif sahələr olaraq qalır, hərəkət azadlığı üzrə bal 38, sahibkarlıq üzrə isə 50-dir. Bu, iqtisadi gücün bölgüsünün hələ də qeyri-bərabər olduğunu göstərir.

Hüquqi islahatlar var, lakin real təsir yaratmaq üçün institusional islahatlar, inzibati prosedurlar və icra mexanizmləri də inkişaf etməlidir. Bunları əlçatan şikayət mexanizmləri, şəffaf inzibati prosedurlar, effektiv hüquqi müdafiə vasitələri və tələblərə əməl olunmasını təmin etməyə qadir institutlar müşayiət etməlidir. De-yure və de-fakto hüquqlar arasındakı boşluq aradan qaldırılmasa, qadınlar səlahiyyətləndirmə istiqamətində real irəliləyiş əldə edə bilməyəcəklər.

Səudiyyə Ərəbistanında formalaşmaqda olan qadın sahibkarlığı ekosistemi nikbin mənzərə yaradır. Dövlətin dəstəklədiyi əhəmiyyətli maliyyələşmə, təlim və sahibkarlıq proqramları sayəsində qadınlar elektron ticarət, turizm, texnologiya, konsaltinq, qida və qonaqpərvərlik sahələrində getdikcə daha görünən olurlar. Ancaq növbəti siyasət çağırışı qadın sahibkarları kiçik və mikro müəssisələrdən kapital tələb edən, texnologiya əsaslı və miqyaslana bilən bizneslərə keçirməkdir. Bu isə kreditə və vençur kapitalına daha asan çıxış, biznes və mülkiyyət hüquqlarının daha güclü müdafiəsi, satınalma imkanları, mentorluq şəbəkələri, bazara çıxış və qadınlara məxsus şirkətlərin miqyaslanmasına şərait yaradan mexanizmlər tələb edir. Strukturu və düşüncə tərzi baxımından hələ də əsasən patriarxal olan korporativ mühitdə qadınlar yenə də yüksək səviyyəli qərarvermədən kənarda qalırlar.

Bundan əlavə, milliləşdirmə siyasəti qadınlar da daxil olmaqla Səudiyyə vətəndaşlarına müsbət təsir göstərsə də, ölkənin əmək bazarı seqmentləşmiş olaraq qalır. Bu səbəbdən milli əmək bazarına üstünlük verən faydalar, əsasən aşağı maaşlı xidmət sektorlarında, ev işlərində, səhiyyədə və uşaq qayğısı ilə bağlı peşələrdə cəmlənmiş miqrant qadınlara avtomatik şəkildə şamil edilmir. Transformativ əmək bazarı siyasəti vətəndaş/qeyri-vətəndaş bölgüsündə dayana bilməz; o, həm də daha geniş qadın işçi qüvvəsinin fəaliyyət göstərdiyi şərtləri, o cümlədən əməkhaqqını, iş yerlərində müdafiəni, hərəkət azadlığını və hüquqi müdafiə vasitələrinə çıxışı əhatə etməlidir.

Təhsil daha bir paradoks yaradır. Səudiyyəli qadınlar təhsillidir, ali təhsildə güclü təmsil olunurlar və elm, texnologiya, mühəndislik, tibb, biznes və hüquq sahələrində əhəmiyyətli iştirak göstərirlər. Lakin təhsil səviyyəsi avtomatik şəkildə məşğulluğa və daha yüksək gəlirə çevrilmir, korporativ idarəçilikdə liderliyə yüksəlişi də təmin etmir. Buna görə də “şüşə tavan”ı qırmaq üçün Səudiyyə Ərəbistanında islahatların növbəti mərhələsi yüksəlişin strukturunu dəyişməlidir.

Avtomobil idarə etmək hüququ səudiyyəli qadınlar üçün daha geniş transformasiyanın ən güclü simvoluna çevrildi, çünki hərəkət azadlığı muxtariyyəti, məşğulluğa çıxışı və ictimai həyatda iştirakı ifadə edir. Ancaq bu mərhələ çoxdan geridə qalıb. Bu gün universitetlərdə, iş yerlərində və biznesdə olan gənc səudiyyəli qadınların gözləntiləri analarının və nənələrinin gözləntilərindən fərqlənir. Onlar rəqəmsal mühitə bağlıdırlar, peşəkar baxımdan iddialıdırlar və qlobal təhsil və iş yeri normaları ilə təmasdadırlar. Onlar üçün çıxış imkanı son nöqtə deyil, sadəcə başlanğıcdır.

Səudiyyə Ərəbistanının özəl sektoru bu templə ayaqlaşmalıdır. Qadınlar hökumətin rəhbərlik etdiyi cəlbetmə proqramının passiv faydalananları olaraq qala bilməz. Onlar insan kapitalı Səudiyyə Ərəbistanının neftdən sonrakı iqtisadiyyatı üçün əvəzsiz olan əsas oyunçular kimi qəbul edilməlidirlər. Onların uğurunun həqiqi ölçüsü sonda səudiyyəli qadınların avtomobil sürmək, işləmək və iştirak etməklə kifayətlənməyib daha artığını edə bilib-bilməyəcəyi olacaq. Onlar sahib ola bilərlərmi? Rəhbərlik edə bilərlərmi? Kapitala nəzarət edə bilərlərmi? Korporativ strategiyanı və dövlət siyasətini formalaşdıra bilərlərmi? Və onlar sadəcə özləri üçün yaradılmış vəzifələri tutmaqla kifayətlənmək əvəzinə, real gücdən istifadə edə bilərlərmi?