Azərbaycan qızların təhsili məsələsində islamçı təzyiqə güzəştə getməməlidir

2026-cı il sentyabrın 21-də Azərbaycan Nazirlər Kabineti məktəb forması qaydalarına dəyişiklik edərək dünyəvi təhsillə uzlaşmayan geyimləri qadağan etdi. Sənəddə baş örtüyünün adı çəkilməsə də, qaydaların icrası məktəblərdə baş örtüyü taxan şagird və müəllimlərin dərsə buraxılmaması ilə nəticələndi. Qərar etirazlara və məktəb boykotlarına səbəb oldu, Türkiyədə mübahisə yaratdı və İranda narahatlıq doğurdu. Sadəcə inzibati çəkişmə ilə məhdudlaşmayan bu böhran müsəlman əhalisinin üstünlük təşkil etdiyi dövlətlərdə qadın təhsili, dini nüfuz və siyasi dünyəvilik uğrunda struktur mübarizəni üzə çıxarır.

Azərbaycan dövlətinin arxa plandakı əsas məqsədi qızları məcburi örtünmədən və islamçı patriarxal üstünlükçülükdən qorumaqdır. Siyasi islamçılıq qadın bədənindən kişi hakimiyyəti altında tabeliyi təmin edən nişanə kimi istifadə edir. Beynəlxalq insan hüquqları çərçivələri müəyyən edir ki, uşaqlar inkişaf imkanlarını, rifahını və bərabər vətəndaşlıq perspektivini zədələyən valideynlərin sosial və dini təzyiqlərindən qorunmaq kimi fundamental hüquqa malikdir.

Tarixi presedentlər göstərir ki, qadın təhsili mühafizəkar əks-reaksiyanın hədəfi olaraq qalır. 1920-ci illərdə Əfqanıstan kralı Amanullah qızlar üçün məktəblər yaratdı və qadın tələbələri ali təhsil almaq üçün Türkiyəyə göndərdi, ancaq dini müxalifət onun modernləşmə səylərini dağıtdı. Onilliklər sonra ayətullah Ruhullah Xomeyni İranda dünyəvi islahatlara qarşı səfərbərlik apardı və proses məcburi örtünmə tələbləri ilə yekunlaşdı. Bu gün “Taliban” rejiminin gender aparteidi siyasəti və qadınların orta və ali təhsildən kənarlaşdırılması dini məcburiyyətin ən ifrat həddini əks etdirir.

Fərdi hüquqlar, dini ənənə və vətəndaş bərabərliyi arasındakı gərginliklər universaldır; məsələn, İsrail Knesseti universitet auditoriyalarında gender segregasiyasına icazə verən qanunvericilik qəbul etdi və bu, ortodoksal tələblərə güzəştin qadınların akademik iştirakını zəiflədib-zəiflətməməsi barədə mübahisə doğurdu.

Bununla belə, dövlətin tətbiq etdiyi dünyəvilik dini paternalizmin güzgü əksi olmamalıdır. Dünyəviliyin əleyhdarları tez-tez gender bərabərliyini yad Qərb dayatması kimi təqdim edir, fundamentalistlər isə qadın düşmənçiliyini, antisemitizmi və homofobiyanı dəyişməz həqiqət kimi qələmə verirlər. Hər iki iddia tarixi təhrif edir. Müsəlman dünyasının bəzi hissələrindəki doqmalar müasir dövrün məhsuludur, XX əsrin siyasi ideologiyaları, müstəmləkə hüquq kodeksləri və avtoritar millət quruculuğu tərəfindən formalaşdırılıb. Bu proseslərdən əvvəl klassik islam sivilizasiyası mədəni açıqlıq, dini dözümlülük, gender və sosial normalara münasibətdə çeviklik nümayiş etdirirdi və çox vaxt orta əsrlər Qərbi Avropasının sərt ortodoksiyası ilə müqayisədə daha əlverişli mənzərə yaradırdı.

Bu tarixi açıqfikirlilik klassik ədəbiyyatda tərənnüm olunur. Fars poeziyasının sütunlarından biri və Azərbaycan mədəni irsinin mərkəzi simalarından olan Nizami Gəncəvinin əsərləri modernlikdən əvvəlki regional humanizmin inandırıcı sübutudur. “Xosrov və Şirin” kimi şah əsərlərində Gəncəvi qadın qəhrəmanları müstəqil, intellektual baxımdan güclü, siyasi təşəbbüs və mənəvi nüfuz sahibi fiqurlar kimi təsvir edir. Bundan başqa, orta əsrlər farsdilli ədəbiyyatında məhəbbət və kimliyin çevik təqdimatına müntəzəm rast gəlinirdi ki, bu da müxtəlifliklə rahat şəkildə uzlaşan mədəni irsi əks etdirir.

Mövcud böhranı həll etmək üçün siyasət çərçivələrinə bütün uşaqların geyimindən asılı olmayaraq təhsil almasının təmin edilməsinin zəruriliyini nəzərə alan strategiya daxil edilməlidir. Məktəbli qızlar valideynlərinin dini inancları ilə sərt dövlət siyasəti arasında girova çevrilə bilməz; şagirdləri kənarlaşdırmaqla cəzalandırmaq dövlətin qorumaq istədiyi uşaqları cəzalandırmaq deməkdir.

Azərbaycan hakimiyyəti bu şagirdləri əsas təhsil sisteminə inteqrasiya etmək üçün yaradıcı və inklüziv yolları, o cümlədən çevik qeydiyyat mexanizmlərini, keçid dövrü üçün geyim təlimatlarını və məktəb əsaslı psixoloji dəstək kanallarını araşdırmalı, eyni zamanda yeni siyasətin təhsil hüququ pozulmadan tətbiqi üçün dayanıqlı çərçivələr formalaşdırmalıdır.

Bundan əlavə, gender təşəbbüslərinin azadedici, demokratik və iştirakçı qalmasını təmin etmək üçün səylər qadın liderliyini təşviq etməlidir. Azərbaycan siyasətin icrasına istiqamət vermək məqsədilə feminist alimlərdən, təhsil işçilərindən, uşaq müdafiəsi üzrə ekspertlərdən və müxtəlif dünyəvi və dini mühitlərdən olan qadınlardan ibarət müstəqil baxış panelləri yaratmalıdır. Gender bərabərliyinin irəlilədilməsi həm də yerli idarəçiliyi müsəlman əksəriyyətli cəmiyyətlər arasında regionlararası həmrəyliklə birləşdirən inteqrasiya olunmuş yanaşma tələb edir. Sərhədlərarası koalisiyaların qurulması qadın alim və fəallara kişi məcburiyyətinə müqavimət strategiyalarını mübadilə etmək imkanı verir. Bu çərçivələr səmərəli insan hüquqları mexanizmlərini prioritet saymalıdır; “mədəni müxtəliflik” və ya “dini həssaslıq” çağırışları heç vaxt patriarxal təcrübələrin və ya məcburi örtünmənin legitimləşdirilməsi üçün bəhanəyə çevrilməməlidir.