Əfqan investisiya qalmaqalı İranın iqtisadi tənəzzülünü üzə çıxarıb

Əfqanıstana İran torpağının ayrılmasına dair razılaşmanın elanına ictimai etiraz İran rəsmilərini zərərin azaldılması kampaniyasına sövq edib və bu, təkcə ictimai qəzəbin gücünü deyil, həm də 47 illik teokratik idarəçilikdən sonra İranın iqtisadi tənəzzülünün miqyasını üzə çıxarıb.

2026-cı il oktyabrın 8-də ölkənin şimal-şərqində, Əfqanıstana yaxın dairəni təmsil edən deputat Mohsen Zanganeh İranın dövlət yayımçısı olan İran İslam Respublikası Teleradio Şirkətinə (Islamic Republic of Iran Broadcasting, IRIB) məxsus Sahar TV-də bildirib: “…Biz elə bir razılaşma əldə etdik ki, Əfqanıstan Çabahar limanındakı Azad Zonada öz ərazisinə sahib ola bilər.”

Bu bəyanat Əfqanıstana son səfəri zamanı əldə etdiyi nailiyyətləri müzakirə edərkən səsləndirilib və iranlılar arasında qəzəb doğurub.

İranda ərazi itkisi qədər dərin emosiyalar oyadan mövzu azdır. İranlılar XIX əsrin əvvəllərində Qacarlar sülaləsi dövründə çar Rusiyasına güzəştə gedilmiş ərazilərin itkisinə hələ də yas saxlayırlar. İranın daha bir ərazi parçasını, üstəlik orta əsr dünyagörüşünə malik “Taliban”ın idarə etdiyi Əfqanıstana verməsi ehtimalı qəzəbi alovlandırıb və alçalma hissini daha da artırıb. İran sosial mediasında “İran torpağının Əfqanıstana güzəşt edilməsi” barədə başlıqlar paylaşılıb.

Reaksiya o qədər güclü olub ki, yüksək vəzifəli rəsmilər müdaxilə ediblər. Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Esmail Baghaei mətbuat konfransı keçirərək bu məlumatları “anlaşılmazlıq” adlandırıb. “Bu, əslində, hörmətli parlament üzvlərindən birinin sözlərindən yaranan açıq-aşkar anlaşılmazlıq idi”, – deyə o bildirib.

Sonra o, izahat verib. Baghaei deyib ki, iranlılarla “Taliban”ın müzakirə etdiyi məsələ suverenliyin ötürülməsi yox, dənizə çıxışı olmayan ölkələrə limanlara və açıq sulara çıxış vermək üçün beynəlxalq praktikada istifadə edilən icarə mexanizmi olub. O, belə razılaşmaların ticarəti asanlaşdıra və yaxşı münasibətləri möhkəmləndirə biləcəyini bildirib.

O, təkzibin ardınca bir qeydi də əlavə edib: Baghaei-nin sözlərinə görə, Əfqanıstanla bağlı heç bir rəsmi təklif təqdim edilməyib. Mövzu sadəcə nazir səviyyəsində Əfqanıstana səfər zamanı rəsmi görüşün kənarında qaldırılıb və İran bunu nəzərdən keçirməyə razılaşıb.

Zanganeh də dediklərinə aydınlıq gətirib. O bildirib ki, nəzərdə tutduğu budur: İran Çabahar limanında sahilboyu təxminən on hektar, limanın Azad Zonasında isə təxminən 100 hektar torpağı Əfqanıstan investisiyası üçün ayıracaq. Əfqanıstan infrastruktur yarada bilər, məsələn, Əfqanıstanın beynəlxalq sulara çıxışını yaxşılaşdırmaq üçün daxili quru liman inşa edə bilər. “Bu anlaşmanın mənası odur ki, Əfqanıstan bu ərazidə investisiya qoyacaq”, – deyə Zanganeh izah edib və vurğulayıb ki, İran nə ərazi, nə də suverenlik ötürəcək.

Rəsmilərin deputatın sözlərini düzəltmək cəhdlərinə baxmayaraq, bu hekayə ruhaniləri hakimiyyətə gətirən 1979-cu il inqilabına bu gün də peşmanlıqla yanaşan bir xalqın yarasına duz səpib. Nəhəng təbii ehtiyatlara, strateji coğrafi mövqeyə, regional ticarətin uzun tarixinə və istedadlı, təhsilli, Qərbyönlü əhaliyə malik ölkə necə oldu ki, “Taliban”ın idarə etdiyi Əfqanıstandan investisiya ehtimalını nailiyyət kimi təqdim etməyə məcbur qaldı?

Onilliklərdir İslam Respublikasının siyasəti İranın qabaqcıl texnologiya, ekspertiza və böyük həcmdə kapital əldə edə biləcəyi xarici investorları çəkindirib. Siyasi təcrid, sanksiyalar, Qərbə qarşı ideoloji düşmənçilik, eləcə də güclü maraq sahiblərinin dominant olduğu iqtisadi sistem İranın beynəlxalq bazarlara və müasir investisiyalara çıxışını məhdudlaşdırıb. Qlobal iqtisadiyyata inteqrasiya olunmaq əvəzinə, ölkə təcriddən zərər görüb.

İroniya ondadır ki, İranın digər ölkələrin iqtisadiyyatlarını transformasiya etmək üçün yararlandığı üstünlüklərin çoxu var. Onun coğrafi mövqeyi Mərkəzi Asiyanı, Qafqazı, Hindistan yarımadasını və Yaxın Şərqi birləşdirən əsas tranzit mərkəzlərindən birinə çevrilməyə imkan verirdi. Enerji ehtiyatları, sənaye bazası və hazırlıqlı işçi qüvvəsi rifah yarada bilərdi. Amma rejim onilliklər boyu davam edən səriştəsiz idarəçilik, ideoloji qarşıdurma və institusional aşınma ilə bu üstünlükləri puça çıxarıb.

1979-cu ildə İranla eyni səviyyədə olan, yaxud daha əlverişsiz start mövqeyindən çıxan ölkələrlə müqayisə kəskin fərqi göstərir. Cənubi Koreya böyük texnoloji və sənaye gücünə çevrilib. İranlıların bir vaxtlar özlərindən aşağı saydığı Fars körfəzi ərəb ölkələri beynəlxalq investisiya, ticarət və xidmət mərkəzlərinə dönüb. Onların əhalisinin həyat səviyyəsi indi iranlılarınkını üstələyir. Bu arada İran xalqı ideoloji prioritetləri iqtisadi inkişafdan, rejimə sədaqəti isə səriştədən üstün tutan sistem ucbatından geridə qalıb.

İranın iqtisadi potensialı yoxa çıxmayıb, amma İslam Respublikasının ideoloji institutları və siyasəti onun reallaşmasına mane olub, rejim isə kakistokratiyaya, yəni ən səriştəsiz və ən yararsızların idarəçiliyinə çevrilib.