Yəməndə iki dövlət həlli praktiki çıxış yoludur, ideoloji deyil

BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası “Etimadın bərpası, transformasiyanın idarə olunması: hamı üçün nəticə verən BMT” devizi altında toplanır. Yəmən bu şüarı sınağa çəkir. Bu həftə Nyu-Yorkda böhranı üç səhnə nümayiş etdirdi: biri içəridə, biri çöldə, biri də ekranda.

Zalın içində Yəmən nümayəndə heyətinə Prezident Rəhbərlik Şurasının üzvü və “Müsəlman Qardaşlar”a bağlı “İslah” partiyasının liderlərindən biri olan Abdullah əl-Alimi Bavazir (Abdullah al-Alimi Bawazir) rəhbərlik edirdi. O, terrorçuluğa və qaçaqmalçılığa qarşı dəstək, həmçinin husiləri maliyyələşdirən və silahlandıran şəbəkələrin maliyyə mənbələrinin qurudulmasına yardım çağırışı etdi. Bununla az adam mübahisə edər.

Paradoks məhz çıxış edənin özündədir. Əl-Alimi Bavazir 2022-ci ilin aprelində Ər-Riyadda elan olunmuş və 2026-cı ilin yanvarında Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən, Ər-Riyad Cənub Keçid Şurasını kənarlaşdırmağa keçəndə, yenidən formalaşdırılmış Prezident Rəhbərlik Şurasında “İslah”ı təmsil edir. Bəzi qollarını Vaşinqtonun terror təşkilatı kimi tanıdığı “Müsəlman Qardaşlar”a bağlı bir partiyanın liderinin dünyaya terrorla mübarizə barədə müraciət etməsi, “Əl-Qaidə” və husilərlə döyüşmüş cənub qüvvələrinin isə səsini güclə eşitdirə bilməsi mövcud tənliyin nə qədər pozulduğunu göstərir.

Bir neçə metr aralıda ABŞ-dakı cənubi yəmənlilər Cənubi Yəmən üzərində Səudiyyə qəyyumluğunu pisləyən, onun öz müqəddəratını təyinetmə və dövlətçilik hüququnu təsdiqləyən anım aksiyası keçirirdilər. İçəridə isə əl-Alimi Bavazir Yəmən birliyinə bağlılığını bir daha bəyan edirdi — həmin birlik ki, onun partiyası dini fətvalarla silahlanaraq 1994-cü ildə Şimali Yəmənin Cənubi Yəmənə müdaxiləsi zamanı cənubluların öldürülməsində məhz bu birliyin adı ilə iştirak etmişdi. Aksiya Səudiyyə təyyarələrinin terrorçu qaçaqmalçılıq şəbəkələrini təqib edən cənub qüvvələrini vurmasından doqquz ay sonra, ardınca isə 2026-cı il yanvarın 9-da Ər-Riyadın Cənub Keçid Şurasının buraxıldığını elan etməsindən sonra baş tutdu. Bu elan məsələyə son qoymadı; əksinə, onu institutlardan küçəyə çıxardı, Ədəndə, Mukallada və indi də BMT qarşısında toplaşan kütlələr bunu təsdiqləyir.

Anım aksiyası günü ABŞ-ın Yəmən üzrə keçmiş xüsusi nümayəndəsi Tim Lenderkinq (Tim Lenderking) Yəmənin iki dövlətə bölünməsinin “mümkün” olduğunu bildirərək presedenti xatırlatdı. O dedi ki, Yəmənin gələcəyini danışıqlar masasında yəmənlilər özləri müəyyənləşdirməlidir, kənar qüvvələr isə bunu zorla dayatmamalıdır. Onun sözlərinə görə, hələlik danışıqlar çətin görünür: mühit hərbiləşib, husilər isə imkanlarını artırır və rəqiblərinin parçalanmasından yararlanırlar.

Rəsmi diskurs birliyi Yəmənin təbii halı kimi təqdim edir. Tarix isə başqa mənzərə göstərir. XX əsr boyu Şimal və Cənub ayrı-ayrılıqda idarə olunub, 1967–1990-cu illərdə isə onlar BMT-də hərəsinin öz yeri olan iki suveren dövlət idi. 22 may 1990-cı ildəki birləşmə iki dövlət arasında bağlanmış anlaşma idi; 1994-cü il müharibəsi isə tərəfdaşlığı güc yolu ilə ilhaqa çevirdi.

Bunların heç biri Səudiyyə Ərəbistanının çəkisini və sərhəd təhlükəsizliyində marağını inkar etmir. Amma Səudiyyənin on illik himayəsi artıq hökmünü verib. Şimalda husilər yerli üsyandan Qırmızı dənizə və Bab-əl-Məndəbə təhlükə yaradan regional gücə çevrildi. Cənubda isə husilərə və “Əl-Qaidə”yə qarşı döyüşmüş Cənub Keçid Şurası qüvvələrinin kənarda saxlanması faktiki olaraq meydanı “İslah”a açdı. Ər-Riyadın bu riski həm Səudiyyə təhlükəsizliyini, həm də beynəlxalq gəmiçiliyi təhlükə altına salır.

Əgər gələcək, Lenderkinqin dediyi kimi, Yəmənin qərarıdırsa, bu qərar Ər-Riyadda Səudiyyə hakimiyyəti tərəfindən dayadılmamalı, yəmənlilərin öz aralarında qəbul olunmalıdır. Bunun üçün Vaşinqton ilk növbədə siyasi prosesə beynəlxalq Dördlük vasitəsilə rəhbərlik etməli, həm Ər-Riyad, həm də Əbu-Dabi zəmanətçi və tərəfdaş qismində çıxış etməlidir. ABŞ Bab-əl-Məndəbdəki marağını subpodratçıya verə bilməz və onun Yəmənin gələcəyini yazmaq üçün deyil, tərəfləri bir araya gətirmək və zəmanət vermək üçün özünəməxsus nüfuzu var. Amerikanın yoxluğu elə bir vakuumdur ki, husilər də, İran da onu doldurur.

İkincisi, dialoq Səudiyyə nəzarətindən çıxarılmalıdır, bu, Ər-Riyada düşmənçilikdən irəli gəlmir, sadəcə hərbi cəhətdən prosesin içində olan tərəf eyni zamanda hakimlik də edə bilməz. Danışıqlara hətta husilər də daxil edilə bilər — onları legitimləşdirmək üçün yox, beynəlxalq nəzarət altında sərhəd və təhlükəsizlik razılaşmalarına bağlamaq üçün.

Üçüncüsü, iki dövlət nəticəsinə ideoloji yox, praktik çıxış yolu kimi yanaşılmalıdır: danışıqlar üçün əsas kimi 1990-cı il sərhədləri, resursların bölüşdürülməsi mexanizmləri, gəmiçilik azadlığına zəmanətlər və Səudiyyə Ərəbistanının sərhədlərini qəyyumluqla deyil, müqavilə ilə təmin edən iki suveren dövlət arasında qonşuluq münasibətləri.

BMT Baş Assambleyası etimadın bərpasını istəyir. Yəməndə etimad nə Ər-Riyadda yaranmış və sponsorunun istəyinə uyğun yenidən formalaşdırılan bir şura naminə səslənən nitqlə, nə də içiboş birlik adı ilə cənubun tələblərini kənara atmaqla qurulacaq. Qərar öz sahiblərinə qayıtmayınca və Vaşinqton öz maraqlarının diktə etdiyi məsuliyyəti üzərinə götürməyincə, husilər nə qədər səhv düşünülmüş və sabitliyi pozan olsa da, aydın hədəfləri və konsensuslu siyasəti sayəsində uğur qazanan yeganə tərəf olaraq qalacaq.