2026 Sincar sazişi silahlı qrupları tərksilah edəcək, yoxsa onları qanuniləşdirəcək?

2026-cı il Sincar sazişi silahlı qrupları dövlətə inteqrasiya edə bilməyən 2020-ci il sələfinin uğursuzluğunu təkrarlamaq riski daşıyır. Sincar Müqavimət Bölmələrinin 4.165 döyüşçüsünün İraqın federal təhlükəsizlik strukturlarına inteqrasiyası və Kürdüstan Fəhlə Partiyası (PKK) kadrlarının Qəndil dağlarına çıxarılması barədə razılaşma Sincara kimin nəzarət etdiyi sualını həll etmir. Əksinə, bu, dövlət institutları ilə qeyri-dövlət silahlı şəbəkələri arasındakı kompromisi rəsmiləşdirir və Bağdadın özünə tabe etdiyini iddia etdiyi strukturları potensial olaraq qoruyub saxlaya bilər.

2007-ci ildə yezidi icmasını qorumaq məqsədilə yaradılan Sincar Müqavimət Bölmələri PKK ilə yaxın əlaqələr qurdu və Türkiyənin hədəfinə çevrildi. Qrupun mövqeyi 2014-cü ildə “İslam Dövləti” (İŞİD) hücumu zamanı peşmərgənin geri çəkilməsindən sonra dəyişdi. 2015-ci ildə Sincarın İŞİD-dən azad edilməsinə kömək etdikdən sonra Sincar Müqavimət Bölmələri mühüm yerli silahlı qüvvə kimi önə çıxdı. Ardınca Sincar Müqavimət Bölmələri 2017-ci ildə İraqın federal qüvvələrinin bölgədə yenidən mövcudluğuna baxmayaraq, hərbiləşmiş iştirakını saxladı və bu, 2022-ci ildə İraq ordusu ilə toqquşmalarla nəticələndi.

Bağdadla Kürdüstan Regional Hökuməti (KRH) arasında bağlanmış, yezidiləri Kürdüstan Demokratik Partiyasının deputatlarının təmsil etdiyi və Sincar Müqavimət Bölmələrinin kənarda qaldığı 2020-ci il Sincar sazişindən fərqli olaraq, 2026-cı il sazişi Sincar Müqavimət Bölmələrini və Yezidi Davası Alyansının (Yazidi Cause Alliance) nümayəndələrini prosesə daxil edir, Kürdüstan Regional Hökumətini və Kürdüstan Demokratik Partiyasını isə kənarda saxlayır. Ərbil bunu Sincarı mübahisəli ərazi kimi müəyyən edən İraq konstitusiya çərçivəsinin 140-cı maddəsinin pozuntusu sayır və bu, Kürdüstan Demokratik Partiyasını Bağdadla qarşı-qarşıya qoyur.

Bağdadın Sincara üçüncü bir qaymaqam təyin etməklə səlahiyyətini həyata keçirmək cəhdi Kürdüstan Demokratik Partiyasının təzyiqi altında olan Nainəva qubernatorunun təyinatı təsdiqləməkdən imtina etməsi ilə inzibati iflicə gətirib çıxardı. Nəticə: Sincar indi bir-biri ilə rəqabət aparan üç qaymaqamlıq iddiası arasında sıxılıb qalıb və bu, Bağdaddan verilən icra sərəncamlarının regional vetoları aradan qaldıra bilmədiyini göstərir. Bu arada yaranmış iflic hakimiyyət boşluğu yaradır və qeyri-dövlət şəbəkələrinə təhlükəsizlik və yerli idarəçilik üzərindəki təsir rıçaqlarını qoruyub saxlamağa imkan verir.

2020-ci il Sincar sazişinin uğursuzluğu sadəcə Bağdadla Ərbil arasındakı fikir ayrılığı deyildi; bu, İraq hökumətinin dağıda bilmədiyi rəqib silahlı təşkilatların, siyasi maraqların və iqtisadi tənzimləmələrin üst-üstə düşməsini əks etdirirdi.

İllər boyu Sincar Müqavimət Bölmələrinin sərhəd-keçid məntəqələri və tunellər şəbəkəsi İranın milislərinin Suriyaya, oradan da Livana silah ötürməsi üçün logistik marşrut rolunu oynayıb. Regional dəyişikliklər — yəni Əsəd rejiminin süqutundan sonra Suriya Demokratik Qüvvələrinin (SDQ) ləğvi — İranın Suriya dəhlizini məhdudlaşdırmaqla strateji mənzərəni dəyişdi; lakin sahədəki qaçaqmalçılıq şəbəkələri toxunulmaz qalır. 2026-cı il sazişi bu qeyri-qanuni gəlir mənbələrinə toxunmur, nəzarətin Bağdada ötürülməsi ilə bağlı isə heç bir müddəa nəzərdə tutmur.

Bu buraxılış Bağdadın Sincar Müqavimət Bölmələrinin iqtisadi maraqlardan imtina etməsini tələb etməyin danışıqları poza biləcəyini üstüörtülü etiraf etməsi kimi görünür. Sincar Müqavimət Bölmələrinin şəxsi heyətini yerli polisə, orduya və Xalq Səfərbərlik Qüvvələrinin bölmələrinə daxil etməklə Bağdad sadəcə milis üzvlərini federal maaş cədvəllərinə keçirir, onların təsirini saxlayan kommersiya şəbəkələrini isə dağıtmır. Nəticə mütləq tərksilah deyil, dövlət maaşları hesabına onların mövcud muxtariyyətinin subsidiyalaşdırılmasıdır; bu, döyüşçülərə paralel komandanlıq strukturlarını və xarici hamilərlə münasibətləri saxlamağa, siyasi şərait dəyişəndə isə federal hakimiyyətə müqavimət göstərməyə imkan verir.

Baş nazirin müşaviri Ala Talabaninin (Ala Talabani) Sincar sazişinin ABŞ nümayəndəsinin təzyiqi ilə bağlandığı barədə açıqlaması doğrudursa, belə öhdəliklər ABŞ-ın strateji prioritetləri dəyişdikcə çökəcək. Vaşinqton üçün 2026-cı il Sincar sazişinə silahlı qrupların inteqrasiyası üçün bir nümunə kimi yanaşmaq İraq dövlət hakimiyyətinin işləmə mexanizmini səhv anlamaq deməkdir. Əməliyyat komandanlığı yaratmayan, qeyri-qanuni maliyyə şəbəkələrini dağıtmayan və milli konsensus təmin etməyən inteqrasiya dövlətin imkanlarını genişləndirmir. Əksinə, bu, qeyri-dövlət aktorlarına hüquqi örtük və federal gəlir verir, strateji dəhlizləri isə istismara açıq saxlayır. Bu, inteqrasiya olunmuş qüvvələr üzərində İranın əməliyyat komandanlığının qurulması demək olmasa da, bir sual doğurur: Bağdad rəsmən öz təhlükəsizlik institutlarına daxil etdiyi qüvvələrin sadiqliyinə, resurslarına və əməliyyat qərarlarına nəzarət edə biləcəkmi?

2026-cı il sazişinin əsl ölçüsü Bağdadın Sincar Müqavimət Bölmələrinin inteqrasiyasının hüquqi şərtlərini dərc edə bilib-bilməyəcəyindən, əməliyyat hesabatlılığı ilə birbaşa komandanlıq-nəzarəti tətbiq edib-etməyəcəyindən və xarici aktorların — o cümlədən İranla əlaqəli milislərin, Türkiyə qüvvələrinin və PKK qalıqlarının — yerli infrastrukturdan istifadə etməsinin qarşısını alıb-almayacağından asılıdır. Belə icra mexanizmi olmadan saziş sadəcə dövlət forması geyindirilmiş hərbi başçılıq sistemini rəsmiləşdirir. Silahlı aktorlar rəsmi inteqrasiyadan qeyri-rəsmi muxtariyyətlərini pərdələmək üçün yararlanacaq, İran proksiləri dövlət tərəfindən tanınan bölmələrin daxilində əlaqələrini dərinləşdirəcək, Sincarın strateji dəhlizləri uğrunda mübarizə isə “itaət” görüntüsünün arxasında davam edəcək.