Hicab şəxsi seçimdirmi?

OTTAVA, Kanada – Kvebekdə müsəlman qadınlar bəzi dövlət sektoru iş yerlərində hicab taxılmasına qoyulan məhdudiyyətlərə etiraz edərkən, Ottava Mərkəzi Məscidində qadınlarla aparılan müsahibələr din azadlığı ilə bağlı mübahisənin daha bir tərəfini üzə çıxarır: qadınların öz dini icmaları daxilində üzləşdiyi bərabərsiz gözləntilər.

Oktyabrın 5-də “Québécoises Musulmanes Tannées” təşkilatının üzvləri Kvebekin sekulyarizm qanunlarına qarşı ardıcıl 18-ci həftəlik etiraz aksiyası üçün Monrealda toplaşdılar. Nümayişçilər hicab da daxil olmaqla dini simvollara qoyulan məhdudiyyətlərin qadınların məşğulluq imkanlarını və öz dinlərini yaşamaq azadlığını məhdudlaşdırdığını əsas gətirdilər.

“Bu qanunlar ləğv edilməlidir,” – etirazçılardan biri yerli xəbər qurumu olan City News-a deyib. “Ləğv edilə bilmirsə, mütləq təxirə salınmalıdır.”

Etiraz aksiyaları müsəlman qadınların hicab taxmaq hüququna yenidən diqqət yönəldib. Amma qadınların öz icmaları daxilində dini geyimdən və gözləntilərdən imtina etmək baxımından eyni azadlığa malik olub-olmadığı sualı açıq qalır.

Ottava Mərkəzi Məscidinin içərisində

Mübahisə məni cümə günü Ottava Müsəlman Assosiasiyasının idarə etdiyi Ottava Mərkəzi Məscidinə getməyə sövq etdi, kişilərlə qadınlar arasındakı ayrılıq dərhal nəzərə çarpırdı.

Qadın ibadətçilər binanın arxa tərəfindəki ayrıca girişə yönləndirilirdi. Qadınlardan təvazökar geyinmək, bədənlərini örtmək və dar paltarlardan çəkinmək gözlənilirdi.

İmam kişilərin namaz zalında xütbə oxuyarkən qadınlar başqa otaqda toplaşır, xütbəni ekran vasitəsilə izləyirdilər.

Ayrılıq o qədər sərt idi ki, qadın olaraq mən kişilərin namaz sahəsinə daxil ola və oranı bilavasitə müşahidə edə bilmədim.

Namaz vaxtı cinsi ayrılıq ənənəvi İslam praktikasında geniş yayılıb və adətən həya, eləcə də kişi ilə qadın arasındakı münasibətlərə dair dini təlimlərlə izah olunur.

Bununla belə, məsciddə müşahidə edilən qaydalar qadınların dini məkanlara çıxışı və onların iştirakını tənzimləyən fərqli gözləntilər barədə suallar doğurdu.

Hicab şəxsi seçimdirmi?

Cümə namazından sonra iki müsəlman qadınla hicab, gender bərabərliyi, dini öhdəliklər və şəxsi azadlıq barədə müsahibə apardım. Hər ikisi hicab taxmağı öz qərarları kimi müdafiə etdi.

Ailə üzvlərinin onun seçiminə təsir edib-etmədiyi soruşulanda qadınlardan biri belə cavab verdi: “Qətiyyən hər hansı ailə üzvünə görə deyil.”

O izah etdi ki, 16 yaşında hicab taxmağa başlayıb, çünki Allahın qadınlara təvazökar geyinməyi əmr etdiyinə inanır.

O, həmçinin saçını örtməyə başladıqdan sonra oğlanların və gənc kişilərin onunla rəftarında baş verən dəyişiklikləri, xüsusən fiziki təmas və şəxsi sərhədlər baxımından təsvir etdi.

“Bu, bir sərhəddir,” – deyə o bildirdi.

Digər qadın isə dini təlimlərin və tərbiyəsinin qərarına təsir etdiyini etiraf etdi.

“Allah bizə bunu etməyi buyurub, amma sənin azad iradən də var,” – deyə o söylədi.

Hər ikisi israr etdi ki, qadınlar öz qərarlarını, o cümlədən hicabı çıxarıb-çıxarmamaq qərarını verə bilməlidirlər. Onlar həmçinin bəzi qadınların hicab taxmağa məcbur edildiyini etiraf etdilər.

Onların sözləri Kvebek etirazçılarının irəli sürdüyü əsas arqumenti əks etdirirdi: qadınlar dini geyim geyinib-geyinməmək barədə qərar vermək azadlığına malik olmalıdırlar.

Amma onların şərhləri həm də qadınların dini öhdəlik sayılan gözləntilərdən nə dərəcədə sərbəst imtina edə bildiyi barədə suallar doğurdu.

Qadınlar bərabərsiz dini təzyiqi etiraf edirlər

Müsəlman qadınların dini gözləntilərə əməl etmək baxımından kişilərdən daha böyük təzyiqlə üzləşib-üzləşmədiyi soruşulanda müsahiblərdən biri qadınların görünüşünə və davranışına görə çox vaxt daha sərt mühakimə olunduğunu etiraf etdi.

“Düşünmürəm ki, bu, heç vaxt belə olmalı idi,” – deyə o bildirdi.

O izah etdi ki, hicab taxmayan və ya təvazökar geyinməyən qadınlar tənqidlə üzləşə bilər, halbuki dini gözləntilərə əməl etməyən kişilər mütləq eyni ciddi nəzarətlə qarşılaşmır.

“Məncə, bu, mütləq mövcuddur, amma bu, yanlışdır,” – deyə o əlavə etdi.

Onun şərhləri dinə etiqad etmək üçün hüquqi azadlığa malik olmaqla dini gözləntilərə əməl etmək təzyiqi arasındakı fərqi önə çıxardı.

Qadınlar həm də öz icmalarından kənarda üzləşdikləri ayrı-seçkilikdən danışdılar.

İştirakçılardan biri hicab taxmağın onu dərhal müsəlman kimi tanıtdığına görə özünü müdafiəsiz hiss etdiyini təsvir etdi.

“Mən sanki gəzən müsəlman hədəfiyəm,” – deyə o bildirdi.

Onların təcrübələri iki müxtəlif təzyiqi üzə çıxardı: öz icmaları daxilində dini qaydalara riayətlə bağlı gözləntilər və icmadan kənar insanların ayrı-seçkiliyi.

Müsəlman qadınlar üçün azadlıq nə deməkdir?

Azadlığın tərifini verməsi xahiş olunanda qadınlardan birinin cavabı dini geyim mövzusunun çərçivəsindən kənara çıxdı.

“Mənə elə gəlir ki, hər zaman ana kimi həyatımla, ya da arvad kimi həyatımla bir insan kimi həyatım arasında seçim etməli oluram,” – deyə o söylədi.

O izah etdi ki, qadınlar çox vaxt ailə öhdəliklərini önə çəkmək ruhunda böyüdülür, kişilər isə fərdi ambisiyalarını reallaşdırmaq üçün daha çox dəstək ala bilirlər.

Həyat yoldaşı barədə “müsbət” danışsa da, o, qadınlara erkən yaşlardan qoyulan bərabərsiz gözləntiləri etiraf etdi.

Onun gəldiyi nəticə diqqətçəkən idi.

“Məncə, qadınlar azad deyil,” – deyə o bildirdi.

Söhbətlər boyu dini öhdəliklər və bərabərsiz gözləntilər müzakirə olunarkən bəzən tərəddüd hiss edirdim. Qadınlar inanclarını müdafiə edirdilər, amma eyni zamanda ədalətsiz saydıqları təzyiqləri də etiraf edirdilər.

Məsciddəki digər qadınlar isə İslamın qadınlara necə hörmət etdiyini izah etməyə can atır, bəziləri məni dini qəbul etməyə təşviq edirdi.

Onların cavabları din azadlığı, şəxsi seçim və müsəlman icmalarında qadınların rolu barədə fərqli baxışlar ortaya qoydu.

Azadlıq mübahisəsinin iki tərəfi

Kvebekdəki sekulyarizm mübahisəsi müsəlman qadınların dini geyim geyinmək azadlığını ictimai müzakirənin mərkəzinə gətirib. Əyalətin sekulyarizm qanunları və dini simvollara qoyulan məhdudiyyətlər din azadlığı, qadınların məşğulluq imkanları və dinin dövlət qurumlarındakı rolu barədə suallar doğurub.

Qanunvericiliyin tərəfdarları iddia edirlər ki, müəyyən dövlət qurumlarında dini simvollara qoyulan məhdudiyyətlər dövlətin neytrallığını qoruyur. Əleyhdarları isə bu məhdudiyyətlərin qeyri-mütənasib şəkildə müsəlman qadınlara təsir etdiyini və onların məşğulluq imkanlarını məhdudlaşdırdığını bildirirlər.

Doqquz yaşında hicab, on doqquz yaşında isə niqab taxmağa məcbur edildiyini bildirən, 2019-cu ildə nəşr olunan “Unveiled: How Western Liberals Empower Radical Islam” kitabının müəllifi Yasmine Mohammed Kvebekdəki mübahisəyə kəskin şəkildə fərqli baxış təqdim etdi.

“Hicab dini mizoginiyanın alətidir. O, qadınlara və qızlara nəzarət etmək üçün istifadə olunur. O, təkcə başlarının üstünə nə qoyulduğuna deyil, həm də başlarının içinə nə qoyulduğuna nəzarət edir,” – deyə Mohammed Focus on Western Islamism-ə (FWI) bildirib.

O iddia etdi ki, hicab qızlara onların fitnəyə səbəb olduğunu və bu səbəbdən gizlədilməli olan xaos alətləri olduğunu öyrədir. Onun sözlərinə görə, hicab gender ayrılığını normallaşdırır və qadınları fərdiliyindən məhrum edir. “Kvebek hicabı dövlət sektorunda məhdudlaşdırmaqla öz əyalətində sekulyarizmi müdafiə etməyə tam haqlıdır. Bu, təkcə sekulyarizmi deyil, həm də qadınları qoruyur,” – deyə o bildirdi.

Ottava Mərkəzi Məscidində aparılan müsahibələr daha bir sualı önə çıxardı: qadınlar dini gözləntilərdən imtina etmək üçün eyni azadlığa malikdirmi?

Hər iki müsahib hicab taxmağı öz seçimi kimi təsvir etsə də, onlar qadınların kişilərdən daha ciddi dini nəzarətlə üzləşdiyini etiraf etdilər.

Onların sözləri həm də cümə namazı zamanı müşahidə olunan qaydalarla ziddiyyət təşkil edirdi – orada qadınlar ayrıca girişdən daxil olur və imamın xütbəsini başqa otaqdan izləyirdilər.

Bu müşahidələr ayrı-ayrı qadınların dini adətlərə əməl etməyə məcbur edilib-edilmədiyini sübut etmir. Amma onlar kişilərlə qadınların dini mərasimlərdə iştirakı arasındakı fərqləri sənədləşdirir.

Deməli, qadınların din azadlığı ilə bağlı mübahisə hökumətin qoyduğu məhdudiyyətlərlə məhdudlaşmır. Söhbət həm də qadınların öz ailələrində və dini icmalarında üzləşdiyi gözləntilərdən gedir.

Kvebekdə müsəlman qadınlar dini geyimə qoyulan məhdudiyyətlərə etiraz etməkdə davam edərkən, Ottavada qadınlarla apardığım müsahibələr daha bir sual doğurur: qadınlar hicabı çıxarmaq, dini gözləntilərə etiraz etmək və ya ənənələrdən təzyiq və cəza olmadan imtina etmək üçün eyni azadlığa malikdirlərmi?

Qadın azadlığı ilə bağlı mübahisə hicab taxmaq hüququ ilə bitə bilməz. O, həm də qadınların seçimlərini formalaşdıran dini və sosial gözləntiləri araşdırmalıdır. Ottavada müsahibə verən qadınlar özlərini azad saydıqlarını desələr də, kişilərin eyni şəkildə yaşamadığı bərabərsiz təzyiqləri etiraf etdilər. Onların danışdıqları, məsciddə müşahidə olunan gender ayrılığı ilə birlikdə, dini qurumlar daxilində bərabərliyin necə tətbiq olunduğu barədə suallar doğurur. Hökumətin qadın azadlıqlarına qoyduğu məhdudiyyətlərə tətbiq edilən eyni ciddi nəzarət kişilərlə qadınlara fərqli gözləntilər qoyan dini təcrübələrə də şamil edilməlidir.