Səudiyyə vəliəhdi Məhəmməd bin Salmanın dini tənzimləmə kursu

Onilliklər boyu Səudiyyə Ərəbistanı rəhbərliyi dini ibadətə nəzarət edən, İslam hüququnu tətbiq edən, məscidlərin və ictimai qurumların dini həyatını tənzimləyən dini təsisatlara arxalanıb. Bu münasibət xeyli dəyişib. Dini institutlar Səudiyyə cəmiyyəti üçün hələ də vacibdir, amma dövlət onların necə işlədiyi üzərində daha sərt nəzarət tətbiq etməyə başlayıb. Səudiyyə vəliəhdi Məhəmməd bin Salman ölkədə dini ictimai həyatdan çıxarmağa çalışmır. Əksinə, o, dini səlahiyyəti kimin həyata keçirdiyini və dini qurumların dövlət daxilində necə fəaliyyət göstərdiyini müəyyənləşdirməyə çalışır.

Keçidin ən aydın nümunəsi 2016-cı ildə hökumətin dini polisin səlahiyyətlərini məhdudlaşdırması oldu. Yeni qayda dini polisə təqib etməyi, şəxsiyyət sənədlərini yoxlamağı, dindirməyi və ya həbs etməyi qadağan etdi. Hökumət bunun əvəzinə həmin səlahiyyətləri adi polisə və təhlükəsizlik xidmətlərinə ötürdü. Din xadimləri hələ də tövsiyə və xəbərdarlıq edə bilərdilər, polis fəaliyyəti və cinayət ədliyyəsi üzərində nəzarət isə dövlətin əlində qaldı.

Bununla yanaşı, hökumət məscidlərdə inzibati mövcudluğunu gücləndirdi. 2018-ci ildə İslam İşləri Nazirliyi bildirdi ki, əvvəlki on il ərzində icazəsiz əvəzləmə və nazirlik qaydalarının pozulmasına görə 2 000-dən çox cümə xətibini vəzifəsindən uzaqlaşdırıb. Bu rəqəm bin Salmanın fəaliyyət dövrünün böyük hissəsindən əvvəlki dönəmə təsadüf edir, amma nazirliyin məscid sistemi üzərində inzibati nəzarətini göstərir.

Hökumət məscid minbərləri üzərində nəzarəti də mərkəzləşdirdi. 2018-ci ildə İslam İşləri Nazirliyi imamların, xətiblərin və dini işçilərin çıxışlarını, o cümlədən sosial media fəaliyyətini izləmək üçün bölmə yaratdı və minbərdən sui-istifadə edənlərə qarşı tədbir görəcəyini elan etdi. 2020-ci ildə İslam İşləri naziri Əbdüllətif Al-Şeyx (Abdul Latif Al Sheikh) bildirdi ki, nazirlik Böyük Alimlər Şurasının bəyanatını tvit etməklə bağlı göstərişə əməl etməyən imam və xətibləri vəzifədən uzaqlaşdırıb. 2022-ci ildə nazirlik əvvəlcədən razılıq almadan başqalarına öz əvəzinə xütbə oxumağa imkan verən cümə xətiblərini vəzifədən kənarlaşdırdı; onların bəziləri onilliklər boyu eyni minbərdən çıxış edirdi. İndi minbərdən kimin istifadə edə biləcəyinə, hansı qaydalarla çıxış edəcəyinə və orada qalmasının mümkün olub-olmadığına nazirlik qərar verir.

Hökumət bürokratiyadan kənarda geniş auditoriyası olan din xadimlərini də hədəfə aldı. 2017-ci ildə Səudiyyə hakimiyyəti Sahva hərəkatının tanınmış lideri Salman əl-Avdəni (Salman al-Awda) həbs etdi. Onun həbsi, eləcə də bir neçə digər dini liderin saxlanılması dövlət institutlarından kənarda dini təsirin sərhədlərini açıq göstərdi. 2020-ci ildə Mədinədəki Quba məscidinin uzun illər imamı olmuş şeyx Saleh əl-Məğamsi (Saleh al-Maghamsi) də məhbuslara əfv olunması ilə bağlı ictimai çağırışından sonra vəzifəsini itirdi — halbuki əvvəllər bin Salmanı açıq şəkildə dəstəkləmişdi.

Dəyişiklik hökumətin dini mesajlara münasibətində də görünür. İslam İşləri Nazirliyi məscid auditoriyasına çatdırılan məzmunu standartlaşdırmaq üçün inzibati səlahiyyətlərindən getdikcə daha çox istifadə edir, xüsusən də hökumətin siyasi baxımdan həssas saydığı mövzularda. 2020-ci ildə nazirlik imam və xətiblərə Böyük Alimlər Şurasının “Müsəlman Qardaşlar” barədə mövqeyini çatdırmağı tapşırdı və göstərişlərə əməl etməyənlərin vəzifələrini itirə biləcəyi barədə xəbərdarlıq etdi. Nazirlik həmçinin bildirdi ki, vəzifədən kənarlaşdırılan xətiblərin yerinə özünün yetərli saydığı şəxsləri təyin edəcək. Beləliklə, məsələ Səudiyyə Ərəbistanında dini institutların olub-olmaması deyil, həmin institutların nə deyəcəyinə kimin qərar verməsi, onların adından kimin danışması və məqbul dini səlahiyyətin sərhədlərinin haradan keçməsidir.

Bu bölgü İslamın ən müqəddəs iki məkanında daha qabarıq görünür. 2023-cü ildə hökumət Məkkədəki Məscidül-Həram və Mədinədəki Peyğəmbər məscidi üzrə Dini İşlər Rəyasəti yaratdı. Bu qurum imam və müəzzinlərə, xütbələrə, dərslərə, elm məclislərinə və dini məsləhətlərə nəzarət edir. Kral Salman şeyx Əbdürrəhman əs-Sudeysi (Abdul Rahman al-Sudais) nazir rütbəsi ilə bu qurumun prezidenti təyin etdi.

2024-cü il qaydaları bu düzəni daha da rəsmiləşdirdi. Rəyasətin öz hüquqi şəxsiyyəti var, amma təşkilati baxımdan krala bağlı qalır. O, iki müqəddəs məsciddə imam və müəzzinlərə, namazlara, xütbələrə, dərslərə və dini elm məclislərinə nəzarət edir.

Amma bu, sekulyarlaşma deyil. Səudiyyə Ərəbistanı legitimliyini və kimliyini İslamdan, eləcə də Məkkə və Mədinənin qəyyumluğundan götürməkdə davam edir. Dəyişiklik başqa yerdədir: dövlət din xadimlərinin öz institutlarından asılı olmadan dini səlahiyyəti müstəqil şəkildə həyata keçirə biləcəyi məkanı daraldıb. Bin Salmanın dövləti gücləndirmək üçün İslamı zəiflətməyə ehtiyacı yoxdur; ona dini institutların onun nəzarətində olan sistem çərçivəsində işləməsi lazımdır.