MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
Yaxın Şərq Forumu · Middle East Forum
Observer

Muxtariyyətdən sonra Suriyanın şimal-şərqində hakimiyyət biznesi

Siyasi bağlantıları olanlar müxtəlif sahələrdə gəlirli müqavilələrlə mükafatlandırılır.

Sirwan Kajjo kürd siyasəti, islamçı silahlı fəaliyyət və Suriya məsələləri üzrə ixtisaslaşmış jurnalist və tədqiqatçıdır. Indiana University Press və Cambridge University Press tərəfindən nəşr olunmuş kitablarda Suriya və kürdlərə dair iki kitab fəslinin müəllifidir. Onun Suriya və kürd məsələlərinə həsr olunmuş yazıları Yaxın Şərq Forumu (MEF), Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutu (Washington Institute for Near East Policy) və digər tanınmış tətbiqi siyasət araşdırmaları təşkilatları və nəşrlərdə dərc olunub. Kajjo həmçinin Suriyada cərəyan edən hadisələrdən bəhs edən “Nothing But Soot” romanının müəllifidir. O, George Mason Universitetində dövlət idarəçiliyi və beynəlxalq siyasət üzrə bakalavr dərəcəsi alıb.

An overview of Qamishli in northeastern Syria.
Suriyanın şimal-şərqindəki Qamışlı şəhərinə ümumi baxış. · Photo by Ivan Hassib

Kürd muxtariyyətinin süqutundan sonra Suriyanın şimal-şərqində korrupsiyanın yeni forması ortaya çıxıb. Region indi rəsmən Dəməşqdəki mərkəzi hökumətin nəzarətində olsa da, ləğv edilmiş Muxtar Administrasiya və Suriya Demokratik Qüvvələri (SDQ) ilə əlaqəli keçmiş məmurlar və şəbəkələr yeni güc balansından öz mənafeləri üçün yararlanırlar.

Yerli qurumların və inzibati heyətin Suriya dövlətinə təhvil verilməsi kürd rəhbərliyi altındakı strukturları Dəməşqin səlahiyyəti altına gətirməyi nəzərdə tutan sözügedən inteqrasiya prosesinin qəbul olunmuş tərkib hissəsi idi.

Problem isə bir hakimiyyətdən digərinə adi keçiddən daha geniş miqyaslıdır. Bəzi keçmiş məmurlar və onlarla əlaqəli şəbəkələr indi öz əlaqələrindən və təsir imkanlarından istifadə edərək Suriyanın şimal-şərqinin resurslarla zəngin iqtisadiyyatının bir neçə sahəsini əhatə edən qeyri-rəsmi biznes şəbəkəsi qurub. Beləliklə, onlar davam edən keçidin yaratdığı səlahiyyət qeyri-müəyyənliyindən uzunmüddətli maraqlarını və resurslara çıxışlarını qorumaq üçün istifadə edirlər.

Məsələn, Cəzirə Neft Şirkətini (Jazira Oil Company) götürək. Vətəndaş müharibəsi dövründə kürd qüvvələri Suriyanın şimal-şərqində nəzarəti möhkəmləndirərkən 2013-cü ildə yaradılan şirkət sonradan Muxtar Administrasiyanın əsas iqtisadi qoluna çevrildi. Muxtar Administrasiya daxilində de-fakto hakim partiya olan Demokratik İttifaq Partiyasının (PYD) keçmiş həmsədri Şahoz Həsən (Shahoz Hasan) hazırda şirkətə rəhbərlik edir.

Həsən PYD-yə 2017-2020-ci illərdə — regionun Suriyadakı vasitəçi qüvvələrin dəstəyi ilə həyata keçirilən bir neçə Türkiyə hərbi əməliyyatı ilə üzləşdiyi kritik dövrdə — başçılıq edib. O, siyasi fiqur kimi xüsusi karizmaya malik deyildi və partiya rəhbərliyində əsasən mərasim xarakterli rol oynayırdı. Bununla belə, o, uzun müddətdir ki, PYD-nin yarandığı təşkilat olan Kürdüstan Fəhlə Partiyasının (PKK) sadiq tərəfdarıdır.

PYD məhz bu tip sadiq kadrları — onların çoxu ictimaiyyətə tanış deyil — özəl sektorun müxtəlif şirkət və müəssisələrinə yerləşdirib. Bunlar güclü siyasi əlaqələri olan və müxtəlif sahələrdə gəlirli müqavilələrlə mükafatlandırılan şəxslərdir; bu isə partiyanın şəbəkələrinə bir vaxtlar nəzarət etdikləri qurumlar ləğv edildikdən sonra belə iqtisadi təsir imkanlarını saxlamağa şərait yaradır.

İllər boyu Suriyanın şimal-şərqində neft hasilatını inhisara aldıqdan sonra şirkət, sahəyə məsuliyyətin Suriya Neft Şirkətinə keçməsinin ardınca diqqətini regionda yanacağın paylanması və satışı üzrə müqavilələr əldə etməyə yönəldib.

Qamışlı-Nusaybin Türkiyə sərhəd-keçid məntəqəsinin yenidən açılmasına hazırlaşdığı bir vaxtda, əvvəllər Muxtar Administrasiya ilə əlaqəli olan şəxslərin keçid məntəqəsində biznes və kommersiya xidmətlərini idarə etmək üçün uzunmüddətli müqavilələr əldə etdiyi bildirilir. Bu model Suriyanın şimal-şərqinin yerli iqtisadiyyatında demək olar ki, bütün həyati sahələrə yayılıb.

Muxtar Administrasiya və Suriya Demokratik Qüvvələri Suriyanın şimal-şərqində on ildən artıq davam edən hakimiyyətləri dövründə ciddi maliyyə ehtiyatları toplasalar da, görünür, 2026-cı ilin avqustunda ləğv edilmələrindən əvvəlki aylarda regiona nəzarətlərinin sonunun yaxınlaşdığı şəraitdə bahalı maşın, avadanlıq və nəqliyyat vasitələrini satmaqla sərvətlərini daha da artırıblar. Onlar daha sonra bu satışlardan əldə olunan vəsaiti özləri ilə əlaqəli özəl sektor şirkətlərinə yönəldiblər.

PYD anlayır ki, Suriya Demokratik Qüvvələri ləğv edildikdən sonra Suriyanın şimal-şərqində siyasi üstünlüyünü hərbi güc hesabına saxlaya bilməz. Bu baxımdan PYD-nin siyasi təsirini qoruma strategiyası yerli iqtisadiyyatda mövcudluğunu möhkəmləndirməyə və şəbəkələrini əsas kommersiya sahələrinə yerləşdirməyə əsaslanır. Suriya hökuməti isə PYD milli suverenlik məsələlərində və ya mərkəzi hökumətin səlahiyyətinə aid digər mühüm mövzularda Dəməşqin hakimiyyətinə meydan oxumadığı müddətcə, bu düzənlə razı görünür, yaxud ən azı ona biganədir.

Bəzi sahələrdə Dəməşq və PYD qeyri-rəsmi hakimiyyət bölgüsü razılaşmasına gəliblər: iqtisadi qəniməti bölüşürlər, Suriya hökuməti isə kürd partiyasına şəbəkələrini saxlamağa və əsas kommersiya fəaliyyətləri üzərində təsirini qorumağa imkan verir.

Həm Dəməşqin, həm də kürd rəhbərliyinin baxışına görə, 2026-cı ilin yanvar razılaşması çərçivəsində təqdim olunan bu düzən müəyyən sabitlik yaradır. Ancaq həyat bahalığı artmaqda davam etdikcə və iqtisadi narazılıqlar dərinləşdikcə, bu, əks nəticə verə bilər. Təkcə situativ razılaşmalar və qeyri-rəsmi hakimiyyət bölgüsü mexanizmləri Suriyanın şimal-şərqində sabitliyi qoruya bilməz; bunun üçün həm də yerli əhali üçün əlləçatan faydaya çevrilən iqtisadi irəliləyişlər tələb olunur.

Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)