İran qışa evləri, məktəbləri və zavodları qızdırmağa kifayət qədər qaz olmadan girir
İran kifayət qədər alternativ mənbə yarada, tələbatın öhdəsindən gəlmək üçün zəruri infrastrukturu qura bilməyib.
Potkin Azarmehr əslən İrandan olan britaniyalı araşdırmaçı jurnalist və sənədli film rejissorudur. O, müxtəlif media qurumları və tətbiqi siyasət araşdırmaları təşkilatları ilə əməkdaşlıq edib, Yaxın Şərq məsələləri və Qərbdə islam ekstremizmi barədə dərin təhlillər təqdim edib.

İran qışa milyonlarla insanı istiliksiz qoya, sənayenin fəaliyyətini poza biləcək qaz böhranı ilə daxil olur. On bir vilayətdə qaz təchizatı ciddi təzyiq altındadır, qaz təchizatı şəbəkəsinin son nöqtəsində yerləşən Mazandaran, Şimali Xorasan və Gülüstan isə təchizatın tam kəsilməsi riski ilə üz-üzədir.
Cənubi Pars-ın əsas emal obyektlərinə dəyən ziyan İranı istehsal gücünün əhəmiyyətli hissəsindən məhrum edib, illərdir davam edən səriştəsiz idarəetmənin nəticələrini açıq şəkildə üzə çıxarıb.
Xəbərdarlıq siqnalları artıq görünür. Bildirilir ki, ölkə ilin ən soyuq aylarına yaxınlaşdığı vaxt son bir həftə ərzində qaz istehlakı 30 faiz artıb. İran hakimiyyəti yenidən məktəbləri və fabrikləri bağlamağa, təchizatı normaya salmağa və elektrik stansiyalarında daha çox mazut və dizel yandırmağa məcbur qala bilər ki, bu da ölkənin çirkli havasını daha da ağırlaşdıracaq. Ancaq gündəlik qaz çatışmazlığının 400 milyon kubmetrə yaxınlaşa biləcəyi şəraitdə hətta bu fövqəladə tədbirlər də yetərli olmaya bilər.
Bununla belə, problem Cənubi Pars-a hücumlarla başlamayıb. İran böhrana ard-arda gələn hökumətlərin çözə bilmədiyi struktur qaz çatışmazlığı ilə daxil olub. Emal obyektlərinə ziyan dəyməzdən əvvəl də ölkənin qış mövsümündə gündəlik çatışmazlığının 200-300 milyon kubmetr olacağı qiymətləndirilirdi. Son itkilər artıq həddən çox yüklənmiş sistemin üzərinə əlavə yük gətirib.
Ziyanın miqyası hətta rejimin öz mənbələrinə görə də böyükdür. Cənubi Pars-ın dörd qaz emalı obyekti, 3, 4, 5 və 6-cı fazalar, 2026-cı ilin martında ABŞ və ya İsrail onları hədəfə almamışdan əvvəl gündə təxminən 230 milyon kubmetr qaz emal edirdi. Neft Nazirliyi ehtiyat gücü olan digər emal zavodlarına qazı yönəldərək gündə təqribən 100 milyon kubmetri bərpa edib. Amma gündəlik emal gücünün təxminən 130 milyon kubmetri hələ də əlçatan deyil. Bu, təxminən Tehran vilayətinin bütün gündəlik qaz istehlakına bərabərdir.
Bu rəqəmlər İranın enerji sisteminin nə qədər həssas vəziyyətə düşdüyünü göstərir. Qaz ölkənin enerji balansında təxminən 73 faiz paya malikdir. Amma İran artan daxili tələbatın öhdəsindən gəlmək üçün yetərli alternativ mənbələr inkişaf etdirə, eləcə də zəruri infrastrukturu qura bilməyib. İran Milli Qaz Şirkətinin rəhbəri Səid Təvəkküli (Saeed Tavakoli) ölkəni 170 ölkə arasında dünyanın ən böyük qaz istehlakçısı kimi xarakterizə edib. Belə istehlak illərlə davam edən sərmayə çatışmazlığı və səmərəsiz istifadə ilə birləşəndə, hava zərbələrinə görə hasilat daha da azaldığı vaxt manevr imkanları demək olar ki, qalmır.
Təvəkküli İranın qaz infrastrukturuna zərbələrin miqyasını da təsvir edib. Rəzəvi Xorasanda keçirilən toplantıda o deyib ki, 2026-cı il martın 18-də üç dəqiqə ərzində qaz obyektlərinə 26 mərmi düşüb. Onun sözlərinə görə, hücumlar qazla bağlı 7 924 obyektə təsir göstərib və qaz təchizatı gücünün 28 faizinin itirilməsinə səbəb olub.
Hakimiyyət bu zavodları vaxtında bərpa edə bilməyib. İsraillə 12 günlük müharibə zamanı daha əvvəl zərər görmüş 14-cü faza təxminən 18 ay keçsə də hələ də sıradan çıxmış vəziyyətdədir. 5-ci fazanın təmir qrafiki də 2026-cı ilin dekabrından 2027-ci ilin fevralına yubanıb. Bu arada xəbərlərə görə, 3-cü fazada bərpa işləri 20 faiz hədəfinə qarşı cəmi 2 faiz istehsal səviyyəsinə çatıb.
Bu ləngimələr ölkənin ən vacib enerji infrastrukturunu təhdid edən böhranı hökumətin idarə etmək bacarığına dair suallar doğurur. Eyni zamanda, təyinatlar və mümkün nepotizm məsələsini gündəmə gətirir. Bildirilir ki, 5-ci fazanın bərpasına cavabdeh icraçı direktor keçmiş neft nazirinin kürəkənidir. Meritokratiyanın əvəzinə nepotizmin bu rejimin İranı idarəetmə tərzinin hər yerində özünü göstərdiyi deyilir.
İran soyuq dalğası zamanı qaz təchizatının sıradan çıxmasının nə ilə nəticələndiyini daha əvvəl də görüb. 2023-cü ilin yanvarında təzyiqin düşməsi Torbat-e Cəm və yaxınlıqdakı dörd kənddə təxminən 17 000 məişət abunəçisini qazsız qoyub. Temperaturun 14˚ Fahrenheit [-10˚ Celsius] səviyyəsinədək endiyi günlərdə bir çoxu günlərlə şaxtalı şəraitə dözməli olub.
Bu qış daha çətin ola bilər. Ev təsərrüfatları məhdud təchizat uğrunda fabriklər, elektrik stansiyaları və digər iri istehlakçılarla rəqabət aparacaq. Hökumət yenidən məişət istiliyini və zəruri xidmətləri üstün tutaraq fabrikləri istehsalı azaltmağa və ya fəaliyyəti dayandırmağa məcbur edə bilər. Bu məhdudiyyətlər artıq zədələnmiş infrastruktur və enerji qıtlığı fonunda çətinlik çəkən iqtisadiyyata zərbə vuracaq.
Hakimiyyət fərqi bağlamaq üçün bir neçə tədbir açıqlayıb. Təmir və bərpa hesabına gündə təxminən 50 milyon kubmetr geri qaytarmağa, bəzi elektrik stansiyalarında mazut və dizel kimi maye yanacaqlardan istifadə etməklə daha 80 milyon kubmetrə qənaət etməyə və qənaət tədbirləri ilə tələbatı əlavə 50 milyon kubmetr azaltmağa ümid edirlər. Bu addımlar birlikdə nəzəri olaraq gündə 180 milyon kubmetr təmin edə bilər.
Ancaq bu tədbirlərin bədəli var. Daha çox mazut və dizel yandırılması onsuz da təhlükəli səviyyədə smoqdan əziyyət çəkən şəhərlərdə hava çirklənməsini artıracaq. Sənayeyə təchizatın kəsilməsi istehsala və məşğulluğa zərbə vuracaq. Hökumət hədəfinə çatsa belə, hücumlardan əvvəl mövcud olan kəsirlər yenə qalacaq.
Məişət istehlakı da qənaət üçün imkan yaradır. Rəsmilər iddia edirlər ki, İranın bir çox evində daxili temperatur təxminən 75˚ Fahrenheit [24˚ Celsius] səviyyəsində saxlanılır, halbuki bir çox başqa ölkədə geniş yayılmış göstərici təxminən 64˚ Fahrenheit [18˚ Celsius] dərəcədir. Termostatı cəmi iki dərəcə aşağı salmaq, pəncərə və qapıları izolyasiya etmək, eləcə də yalnız istifadə olunan otaqları qızdırmaq ailələri soyuqda qoymadan tələbatı azalda bilər.
Hökumət israfçılığı azaltmaq üçün enerji-xidmət şirkətlərini də təşviq edə bilər. Bu şirkətlər öz hesabına evləri yoxlaya, izolyasiyanı yaxşılaşdıra və səmərəsiz isitmə sistemlərini əvəz edə bilər. Əvəzində onlar qənaət etdikləri qaza görə sertifikat alar və bu qənaəti qaz şirkətlərinə sata bilərdilər. Belə model istehlakı azaltmaq üçün biznesə maliyyə stimulu verər, eyni zamanda milli şəbəkə üzərindəki təzyiqi yüngülləşdirərdi. Bu şirkətlər isə hələ də bunu etmək üçün hökumət lisenziyasını gözləyir.
İran dünyanın ikinci ən böyük təbii qaz ehtiyatlarına malikdir. Qış özünü göstərdikcə iranlıların evlərini qızdıra bilməməsi onilliklər boyu davam edən hökumət uğursuzluğunun və onun hərbi avantürizminin qiymətinin gündəlik xatırladılmasıdır.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)