MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
Yaxın Şərq Forumu · Middle East Forum
Observer

“Chevron” Türkiyənin Krit adasından cənubdakı dəniz iddialarını sınağa çəkir

Ankara güman edə bilər ki, Vaşinqton dəniz yataqlarının kəşfiyyatı üzündən Türkiyə ilə ciddi mübahisəyə girməkdən çəkinəcək.

Nicoletta Kouroushi Kiprdə yaşayan politoloq və jurnalistdir. Onun yazıları “Phileleftheros” qəzeti, Modern Diplomacy və Geostrategic Forecasting Corporation kimi nəşrlərdə dərc olunub. O, Pirey Universitetindən Beynəlxalq və Avropa Araşdırmaları üzrə magistr (MSc) dərəcəsi alıb.

The global headquarters of Chevron Corporation in Houston, Texas.
“Chevron Corporation”ın Texasın Hyuston şəhərindəki qlobal baş qərargahı. · Shutterstock

“Chevron”un Krit adasından cənubda planlaşdırdığı qaz kəşfiyyatı ABŞ-ın kommersiya maraqlarını Şərqi Aralıq dənizində ən mübahisəli dəniz sərhədi çəkişmələrindən birinin içinə gətirir. Yunanıstan üçün bu investisiya Türkiyə və Liviyanın rəqib iddialarına qarşı mövqeyini gücləndirmək imkanıdır. Ancaq ABŞ-ın iri enerji şirkətinin bölgədə olması Türkiyə və ya Liviya kəşfiyyata mane olmağa çalışsa, Vaşinqtonun mütləq müdaxilə edəcəyinə zəmanət vermir.

2026-cı ilin fevralında “Chevron” və “HelleniQ Energy” dörd dənizdə kəşfiyyat bloku üzrə, o cümlədən Krit adasının cənubundakı iki blokla bağlı sazişlər imzalayıblar; “Chevron” 70 faizlik operator payına malikdir. Potensial qaz yataqlarının aşkarlanmasından əlavə, layihə Yunanıstana rəqib dəniz iddialarının təsir göstərdiyi sularda kəşfiyyat aparmaq imkanı verir.

Oktyabrın 20-də Liviyanın Benqazidə yerləşən Nümayəndələr Palatası Tripoli hökumətinin Türkiyə ilə 2019-cu ildə imzaladığı dəniz memorandumunu təsdiqlədi; bununla da əvvəlki etirazından geri çəkildi və bu addım Ankaranın Şərqi Liviyada artan təsirini əks etdirir. Yunanıstan bildirir ki, saziş Kritin və digər Yunanıstan adalarının dəniz hüquqlarını nəzərə almır. Seysmik tədqiqatların dekabrda başlanması, Kritin cənubunda əməliyyatların isə 2027-ci ilin əvvəlində aparılması gözlənilir. Türkiyə Yunanıstanın kəşfiyyat sazişlərinə artıq etiraz edib. Liviya da özünün iddia etdiyi dəniz ərazilərindəki fəaliyyətlərə etiraz edib və xəbərdarlıq edib ki, kəşfiyyatın davam etməsi Afina ilə danışıqlara təsir göstərə bilər.

Amerika şirkətinin iştirakı yeni bir amil ortaya çıxarır. Türkiyə Yunanıstanın dəniz iddialarını mübahisələndirə bilər, amma Amerika şirkətinin operatoru olduğu layihəyə mane olmaq Vaşinqtonla problemlər yarada bilər. Liviyanın da enerji sektorunu inkişaf etdirmək üçün xarici sərmayəyə ehtiyacı var. Hər iki tərəfin beynəlxalq şirkətləri bölgədə işləməkdən çəkindirə biləcək qarşıdurmadan yayınmaq üçün səbəbləri var.

Ancaq sərmayənin strateji dəyəri bu hökumətlərin ABŞ-ın niyyətlərini necə qiymətləndirməsindən asılıdır. Ankara hesab edə bilər ki, Vaşinqton dənizdə kəşfiyyat məsələsinə görə Türkiyə ilə ciddi qarşıdurmaya girməkdən yayınacaq.

“Chevron”un Liviyadakı fəaliyyəti vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. 2026-cı ilin yanvarında şirkət Liviyanın Milli Neft Korporasiyası ilə anlaşma memorandumu imzaladı və daha sonra Sirt hövzəsində kəşfiyyat bloku əldə etdi. Beləliklə, şirkətin mübahisənin hər iki tərəfində kommersiya maraqları var və o, hökumətlərarası qarşıdurma deyil, resurslara çıxış və sabit fəaliyyət şəraiti istəyir. Afina şirkətin Yunanıstana sərmayə qoymaq istəyini Yunanıstanın xarici siyasətinə dəstək kimi qəbul etməməlidir.

Yunanıstan üçün dərhal prioritet Amerika iştirakının müdaxilənin qarşısını alacağını fərz etmədən seysmik tədqiqatlara hazırlaşmaq olmalıdır. Yunanıstan hökuməti dənizdə hədələmə hallarına mümkün cavab variantlarını Vaşinqtonla müzakirə etməli və həm Şərqi, həm də Qərbi Liviya hakimiyyətləri ilə əlaqəni qorumalıdır. Afina həmçinin dəniz sərhədlərinin delimitasiyası üzrə müzakirələri, hətta Türkiyə ilə sazişi dəstəkləyən Liviya rəsmiləri ilə belə, davam etdirməlidir. Dialoqdan imtina Ankaraya Liviyanın mövqeyi üzərində daha böyük təsir imkanı verərdi.

Afina regional tərəfdaşlıqlarının da məhdudiyyətlərini nəzərə almalıdır. Misir Türkiyə-Liviya memorandumunu rədd etsə də, Ankara ilə münasibətləri yaxşılaşdırmağa davam edir; burada maraqlar sərhəd təhlükəsizliyi, siyasi sabitlik və iqtisadi əməkdaşlıqdan ibarətdir. Bu prioritetlər həmişə Yunanıstanın dənizlə bağlı narahatlıqları ilə üst-üstə düşmür. Bu səbəbdən Afina Türkiyənin təsirini cilovlamağı başqa hökumətlərdən gözləməkdənsə, öz diplomatik kanallarını gücləndirməlidir.

“Chevron” Yunanıstana Vaşinqtonda əlavə arqument verir. Ancaq bu, Yunanıstan diplomatiyasını əvəz edə bilməz. Layihənin dəyəri Afinanın Liviya ilə kanalları açıq saxlamaqla yanaşı, dinc kəşfiyyat üçün dəstək əldə edib-etməyəcəyindən asılı olacaq. Afina həmçinin tədqiqatlara qarşı hər etirazı qarşıdurma səbəbi kimi təqdim etməkdən yayınmalıdır. Diplomatik etirazlarla fiziki müdaxilə fərqli çağırışlardır və fərqli cavablar tələb edir.

Bu fərq Vaşinqton üçün də önəmlidir. Amerika şirkətləri Şərqi Aralıq dənizi boyunca fəaliyyət göstərir, ABŞ bölgəyə sərmayədən və enerji təchizatının daha geniş şaxələnməsindən faydalanır, ancaq onun Yunanıstan, Türkiyə və Liviya ilə münasibətləri həmişə eyni məqsədlərə xidmət etmir.

Kəşfiyyat ən həssas sulara yaxınlaşdıqca Vaşinqton kritik seçim qarşısındadır. Kənarda qalmaq kifayət deyil — Amerika rəsmiləri həm Ankara, həm də Tripoli ilə açıq danışmalı və aydın şəkildə bildirməlidirlər ki, hər hansı təhdid və ya gəmilərin qarşısını kəsmək cəhdi diplomatik cavabla qarşılanacaq. Bu, ictimai bəyanatlar və ya prosesə cəlb olunan hökumətlərlə birbaşa təmaslar demək ola bilər. Məqsəd ABŞ-ın biznes maraqlarını qorumaqdır, lakin nə hərbi öhdəliyə sürüklənmək, nə də Yunanıstanın iddialarında tərəf tutmaq hesabına.

Tezliklə tədqiqatların özü bunu sınağa çəkəcək. Əgər Amerika sərmayəsi regionda doğrudan da əhəmiyyətlidirsə, əməliyyatlar irəlilədikcə Türkiyənin və digərlərinin reaksiyası bunu nəzərə alacaq. Vaşinqton problem başlayanda kənara çəkilirsə, ABŞ şirkətlərindən “bayraq daşımağı” və təsir yaymağı gözləyə bilməz. Əgər məqsəd sabitlik və açıq dənizlərdirsə, mübahisələr real qarşıdurmaya çevrilməyə başlayanda ABŞ heç olmasa diplomatik müstəvidə geri itələməyə hazır olduğunu göstərməlidir.

Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)