Adi insanlar hələ də Dubayda yaşamağa gücü çatırmı?
Sakinlər Dubayın rahatlıqlarından yararlana bilsələr də, onları bu şəhərə cəlb edən maliyyə təhlükəsizliyinə faktiki olaraq nail olmaya bilərlər.
Radhika Lakshminarayanan tədqiqatçı və tarixçidir, 30 ildən artıqdır Küveyt və Hindistanın aparıcı qurumlarında çalışır. O, Small States Security Dilemma—Kuwait after 1991 (“Kiçik dövlətlərin təhlükəsizlik dilemması — 1991-dən sonra Küveyt”) kitabının müəllifidir.

Dubay dəbdəbəli daşınmaz əmlak, maliyyə, turizm və aviasiya hesabına kapital cəlb etməklə qlobal iqtisadi mərkəzə çevrilib. Ancaq investisiyaya əsaslanan artım şəhəri ayaqda saxlayan orta təbəqəyə mənsub ixtisaslı və ixtisassız işçilərin maliyyə dayanıqlığını sınağa çəkir. Əsas sual budur: bu adi sakinlərin hələ də orada yaşamağa gücü çatırmı?
Dubayın şəxsi gəlir vergisi olmayan, vergi baxımından əlverişli mühiti şəhərin cazibəsini artırır. Amma sakinlər xeyli dolayı və əmlakla bağlı ödənişlərlə üzləşirlər: mal və xidmətlərə 5 faiz əlavə dəyər vergisi, illik icarə haqqının 5 faizi həcmində bələdiyyə mənzil rüsumu, binanın texniki xidmət ödənişləri, kommunal xərclər, rayon soyutma sistemi haqları, Salik yol rüsumları, ödənişli parklanma və dövlət xidmət haqları. Əmlak alanlar, həmçinin, 4 faiz köçürmə rüsumu, şirkətlər isə 9 faiz korporativ vergi ödəyirlər. Bu xərclər toplandıqca sərəncamda qalan gəliri xeyli azaldır.
Dubayda orta təbəqənin standart tərifini müəyyənləşdirmək çətindir: ailə tərkibi, vətəndaşlıq, işəgötürənin təmin etdiyi güzəştlər və maliyyə öhdəlikləri həyat səviyyəsini formalaşdırır. Ayda 4.085–5.450 dollar qazanan ailə, əgər uşaqları yoxdursa və mənzil işəgötürən tərəfindən təmin edilirsə, rahat yaşaya bilər. Eyni gəlir ailə icarəni, təhsili, nəqliyyatı və tibbi sığortanı öz hesabına maliyyələşdirməli olanda məhdudlaşdırıcıya çevrilir. Bu arada, tikinti, təmizlik, mühafizə, pərakəndə ticarət, qonaqpərvərlik və ev xidmətlərində çalışan, ayda təxminən 275–1.360 dollar qazanan işçilər tamam başqa reallıqla üzləşirlər və bu da Dubayın iqtisadi qazancının qeyri-bərabər bölgüsünü üzə çıxarır.
Bunu ən aydın şəkildə mənzil bazarı göstərir. Bayut-un 2025-ci il icarə bazarı hesabatında nisbətən əlverişli sayılan rayonlarda belə ciddi artımlar qeydə alınıb. İkiotaqlı mənzillərin illik icarə haqqı Deyrada 20,5 faiz artaraq 34.600 dollara, Arcanda isə 11,4 faiz artaraq 31.300 dollara çatıb. Ayda 5.450 dollar qazanan ailə üçün illik icarə ümumi gəlirin 40 faizindən çoxunu tutur. Orta və aşağı gəlirli sakinlərin çoxu daha ucuz yaşayış axtarışı ilə Şarja və Əcmana köçür. Şarjanın Əl-Nəhdə rayonunda birotaqlı mənzil illik 8.150–12.525 dollara başa gələ bilər, Dubayda isə bu rəqəm təxminən 17.425 dollardır. Lakin bunun əvəzində yol vaxtı uzanır, yanacaq və nəqliyyat xərcləri artır, tıxaclar çoxalır və istirahətə vaxt azalır.
Dubayın dövlət məktəbləri pulsuzdur, amma əsasən ölkə vətəndaşları üçün nəzərdə tutulub, buna görə də ekspatlar özəl təhsilə güvənməli olurlar. Özəl məktəblər müxtəlif tədris proqramları təklif edir, lakin təhsil müavinəti olmayan ailələr ciddi xərclərlə üzləşirlər. Hindistan məktəblərində illik ödənişlər təxminən $1,225–$9,530, Britaniya məktəblərində $5,720–$30,500 aralığında dəyişir, Dubaydakı Amerika məktəbləri isə illik $16,500 to $24,300 tələb edir. Nəqliyyat, məktəbli forması, kitablar və dərsdənkənar fəaliyyətlər də xərcləri artırır.
Ali təhsil də eyni dərəcədə bahadır. Dubaydakı American University in Dubai-də bakalavr proqramları illik təxminən $29,500-ə başa gəlir. Middlesex University Dubai illik təxminən $17,575 tələb edir. Buna görə iki və ya üç uşağı olan ailələr ciddi uzunmüddətli öhdəliklərlə üzləşir, yaxud ali təhsilin subsidiyalaşdırıldığı ölkələrdən gəliblərsə, təhsili Dubaydan kənarda axtarırlar.
Dubay müasir xəstəxanalara və mütəxəssislərə investisiya yatırıb, lakin əsasən özəl və sığorta əsaslı sistem, xüsusən aşağıgəlirli qruplar və təqaüdçülər üçün, xidmətlərdən yararlanmağı bahalaşdırır. Tibbi sığorta məcburi olsa da, baza paketləri çox vaxt xəstəxana şəbəkələrinə, mütəxəssis konsultasiyalarına və müalicənin əhatə dairəsinə çıxışı məhdudlaşdırır. Xəstələr konsultasiya, diaqnostika və prosedurlar üzrə ciddi cib xərcləri ilə də üzləşə bilərlər. Nəticədə, vaxtında və hərtərəfli tibbi yardıma çıxış çox vaxt sığortanın keyfiyyətindən və onun hüdudlarından kənarda ödəmək imkanından asılı olur.
Təxminlərə görə, 2026–27-ci illərdə Dubayda tək yaşayan bir şəxsə yaşayış yeri və həyat tərzindən asılı olaraq ayda təxminən $1,770– $4,900, cütlüyə isə təxminən $2,670 to $6,800 lazım olacaq. Ayda $5,450 qazanan ailədə icarəyə $1,900, kommunal xidmətlərə və rabitəyə $275, ərzağa $550, nəqliyyata isə $275 gedir. Bu isə təhsil, tibbi xərclər, geyim və digər zəruri ehtiyaclar üçün cəmi $2,450 saxlayır. Beləliklə, fövqəladə hallar, təqaüd planlaşdırması, qohumlara maddi dəstək və ya aktiv əldə etmək imkanları məhdudlaşır. Sakinlər Dubayın imkanlarından yararlansalar da, onları ilkin olaraq şəhərə çəkən maliyyə təhlükəsizliyinə faktiki olaraq nail olmaya bilərlər. Aşağı maaşlı miqrant işçilər — onların çoxu işə qəbul borcları və geridə qoyduqları ailələrinə pul göndərmək öhdəlikləri ilə gəlir — işəgötürənlər əməkhaqqını gecikdirəndə və ya təcili tibbi vəziyyətlə üzləşəndə maliyyə çətinliyinə düşürlər.
Eyni dərəcədə narahatlıq doğuran məqam məişət səviyyəsində iqtisadi məlumatların ictimaiyyət üçün məhdud əlçatan olmasıdır. Dubay daşınmaz əmlak əməliyyatları, turizm, investisiya və biznes fəallığı barədə geniş məlumat dərc edir. Ancaq ailələrin sərəncamda qalan gəliri, borc sıxıntısı, mənzilin əlçatanlığı və yoxsulluqla bağlı müqayisəli göstəricilər daha az əhatəlidir. Dubayın Household Income and Expenditure Survey 2024 tamamlanmasına baxmayaraq, nəzərdən keçirilən statistik mənbələrdə ailə səviyyəsində ətraflı xərcləmə məlumatları ictimaiyyət üçün açıq edilməyib. Ardıcıl məlumat olmadan siyasət qurucuları iqtisadi genişlənmənin gəlir qrupları üzrə həyat səviyyəsini yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdırmadığını yetərincə qiymətləndirə bilmirlər.
Dubay Amerika maliyyəsi, aviasiyası, logistikası, ticarəti və investisiyaları üçün mühüm mərkəz rolunu oynayır. Onun ixtisaslı peşəkarları cəlb etmək və saxlamaq qabiliyyəti region üzrə fəaliyyət göstərən şirkətlər üçün önəmlidir. Mənzil və ailə xərclərinin artması kompensasiya paketlərini zəiflədə, işə qəbul prosesini çətinləşdirə bilər. Əməyin istismarı, əməkhaqqı pozuntuları və işə qəbul ilə bağlı sui-istifadə halları da beynəlxalq biznes üçün reputasiya və təchizat zənciri riskləri yaradır.
Dubayın investisiyaya söykənən modeli qeyri-adi iqtisadi uğur gətirib. Ancaq rifahı yalnız əmlak qiymətləri, investisiya axınları, dəbdəbəli layihələr və varlı yeni gələnlər üzərindən ölçmək olmaz. Dubayın uzunmüddətli rəqabətqabiliyyətliliyi həm də şəhəri quran, ona xidmət edən və onu ayaqda saxlayan insanların layiqli mənzilə, övladlarının təhsilinə, gözlənilməz xərclərə və gələcək üçün yığıma gücünün çatıb-çatmamasından asılıdır.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)