Məkkə paktından sonra Vaşinqton Bədr sazişini diqqətdə saxlamalıdır

Müsəlman əhalinin üstünlük təşkil etdiyi dörd dövlət 2026-cı il oktyabrın 21-də Dohada müdafiə memorandumu imzalayıb. Pakistan, Türkiyə, Qətər və İndoneziya sənədi Bədr sazişi adlandırır. Hələlik bu, ittifaq üzrə müqavilə deyil, anlaşma memorandumudur. Ancaq niyyət aydındır: sünni əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi. Nəticə etibarilə, Bədr sazişi daha geniş sünni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına töhfə verə bilər. ABŞ ayıq olmalıdır.

Türkiyə Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, memorandum hərbi istehsalı, tədqiqat və inkişafı, texniki hazırlığı və birgə təlimləri əhatə edir. Türkiyə texnologiya təqdim edir. Pakistan və İndoneziya zavodlar və ixtisaslı işçi qüvvəsi verir. Qətər isə kapital təmin edir.

Mətni Pakistanın müdafiə naziri Xacə Məhəmməd Asif (Khawaja Muhammad Asif), Türkiyənin müdafiə naziri Yaşar Güler, Qətərin baş nazirinin müavini şeyx Saud bin Əbdürrəhman Al Sani (Sheikh Saud bin Abdulrahman Al Thani) və İndoneziyanın müdafiə nazirinin müavini Yusuf Cövhəri (Yusuf Jauhari) imzalayıb. Digər dövlətlər də dörd ölkənin müəyyənləşdirəcəyi meyarlar əsasında sazişə qoşula bilər.

Ad dini məna yükü daşıyır. “Bədr” eramızın 624-cü ilində baş vermiş həlledici döyüşün adıdır; həmin döyüş erkən müsəlman icması üçün ciddi dönüş yaratdı və onlar Ərəbistan yarımadasında böyük hərbi qüvvəyə çevrildilər. Memorandum həm də Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyəni birləşdirən Məkkə sazişindən sonra imzalanıb. Pakistan və Türkiyə eyni zamanda Səudiyyə Ərəbistanı və Misirlə birlikdə 2026-cı ilin martında formalaşmış Regional Dördlük (R4) qrupunda da yer alır. Məqsəd addım-addım əməkdaşlıq və qarşılıqlı asılılıq qurmaqdır, son hədəf isə hərtərəfli sünni müsəlman təhlükəsizlik bloku yaratmaqdır.

Çinli tədqiqatçılar Bədr sazişini regionda Amerikanın təsirini azaltmaq cəhdi kimi qiymətləndirirlər. China Global South Project-in məlumatına görə, Şanxay Beynəlxalq Araşdırmalar Universitetinin Yaxın Şərq Araşdırmaları İnstitutunun professoru Din Lonq (Ding Long) Çin Kommunist Partiyası ilə əlaqəli Şanxay qəzeti olan Jiefang Daily-yə bildirib ki, Məkkə və Bədr sazişlərinin meydana çıxması “ABŞ hegemonluğunun tənəzzülünü” əks etdirir. Din əlavə edib ki, region ölkələri “artıq bütün təhlükəsizlik mərclərini ABŞ-a yatırmır”, əvəzində tərəfdaşlıqları şaxələndirməyə və riski yaymağa çalışırlar.

Bununla yanaşı, Din xəbərdarlıq edir ki, bu cür təhlükəsizlik razılaşmalarının çoxalması regional təhlükəsizlik mənzərəsini parçalaya, eyni zamanda Çinin Pakistana silah ixracı üçün potensial problem yarada bilər. Bu, Qərb üçün də keçərlidir. Pakistan, Türkiyə, Qətər və İndoneziya da şərtlərlə gələn Qərb silahlarından asılılığı azaltmaq istəyir. Tərəfdaş silahı başqa yerdən ala, yaxud istehsal edə bilirsə, ixrac lisenziyaları, sanksiya təhdidləri və təlim əlaqələri təsirini itirir. Vaşinqton Bədr sazişini izləməli və “Amerikanın Düşmənlərinə Sanksiyalarla Qarşı Durma Aktı”nın (CAATSA) necə tətbiq olunduğunu dəqiqləşdirməlidir.

Bədr sazişinin sənaye sütunu həm də təhlükəsizlik problemi yaradır. Dörd üzv silahları müxtəlif təchizatçılardan alır. Türkiyə ABŞ sistemlərindən istifadə edir və əsas diqqəti NATO standartlarına uyğun daxili istehsala yönəldib. Pakistan ABŞ mənşəli avadanlığın əsas istifadəçilərindəndir. Qətər yüksək səviyyəli Qərb avadanlığından ibarət rəngarəng park istismar edir. İndoneziya da xeyli miqdarda Qərb hərbi avadanlığından istifadə edir. Birgə istehsal və texniki hazırlıq bu sistemləri eyni emalatxanalara gətirəcək. Mühəndislər bir-birinin avadanlığını öyrənə bilər. Tərs mühəndislik asanlaşır. İcazəsiz ötürmə də eləcə. Bir üzv üçün lisenziyalaşdırılmış komponent ilkin təchizatçının razılığı olmadan başqa üzvə, yaxud üçüncü tərəfə çata bilər.

Bu səbəbdən Vaşinqton və müttəfiqləri Bədr çərçivəsində müdafiə texnologiyalarının axınını diqqətlə izləməlidir. Onlar NATO üzvü olan Türkiyəni istənilən birgə layihədə müttəfiq texnologiyasını qorumağa məcbur etməlidir. Xüsusilə Pakistanın arsenalındakı ABŞ mənşəli sistemlərə tətbiq edilən son istifadə şərtlərini yenidən nəzərdən keçirməlidirlər, xüsusən də Pakistanın Çinlə sıx hərbi əlaqələri fonunda.

Bədr sazişi həm də bundan başqa kimlərin faydalana biləcəyi sualını doğurur. Pakistan, Türkiyə və Qətərin hər birinin islamçı qruplarla əlaqələri var. Pakistan islamçı silahlı fraksiyalara sığınacaq verir. Türkiyə və Qətər hər ikisi “Müsəlman Qardaşlar”ı dəstəkləyir və HƏMAS nümayəndələrini qəbul edir.

Hələlik Bədr sazişi üzrə elan edilmiş layihə, büdcə və ya istehsal qrafiki yoxdur. Məkkə sazişi artıq gərginlik əlamətləri göstərir. Türkiyə Yəməndə husilərə qarşı Səudiyyə Ərəbistanına indiyədək heç bir hücum xarakterli hərbi dəstək verməyib, Pakistanın töhfələri isə daha çox ölkədaxili müdafiə sahəsi ilə məhdudlaşır. Həmin vəd hələ nəticə verməyibsə, Bədr sazişinin sənaye vədinin özünü doğrultması üçün illər lazım olacaq. Birgə istehsal standartlar, etimad və vaxt tələb edir.

Vaşinqton memarlıq bərkiməzdən əvvəl indi hərəkətə keçməlidir. Bədr sazişi dörd təsisçi üzvdən kənara genişlənməyə açıqdır. Əgər onun hərbi əməkdaşlığı dərinləşsə və üzvlər strateji maraqlarını əlaqələndirməyə başlasa, bu, Qərbin təsirinə meydan oxuya, ABŞ-ın silah ötürülmələri və sanksiyalar üzərindəki təsir gücünü zəiflədə, həmçinin həssas hərbi texnologiyanın Qərb maraqlarına düşmən aktorlara çatması üçün yeni kanallar yarada bilər.